(16.01.1898 – 30.10.1934)

– Саха биллиилээх поэта, прозаига, драматура, литературнай кириитигэ, саха бастакы маассабай учебниктарын автордара

Күндэ 1898 с. тохсунньу 16 кунугэр Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Toҕуc сааһын туолуутугар аан бастаан оскуола боруогун атыллаабыта. Былыргы олох туһунан сэһэннэри, норуот ырыаларын, кыыл, көтөр туһунан дьикти остуоруйалары, таабырыннары, чабырҕахтары истэ улааппыта. Оскуолаҕа киирэн нууччалыы ааҕарга, суруйарга үөрэммитэ, кинигэ доҕордоммута, Пушкин, Некрасов хоһооннорун ордук сөбүлээн нойосуус үөрэтэрэ. Элгээйи икки кылаастаах оскуолатын биир бастыҥ үөрэнээччилэрин ахсааныгар сылдьыбыта. Булуугэ ол саҕана киэҥник биллэр Староватов Петр Хрисанфович сүбэтинэн салгыы үөрэнэргэ быйаарыммыта. Кырдьаҕас учуутал кыһамньытынан Алексей үөрэҕин салгыы Сибирь биир улахан куоратыгар – Иркутскайга үөрэнэ барар кыахтаммыта. Күндэ кэлин бу иһин учууталыгар мэлдьи махтанара. Иркутскайга 1913 с. тиийэн учуутал семинариятыгар үөрэххэ киирбитэ. Аан дойду бастакы сэриитэ саҕаламмыта, Иркутскай студеннарын ортолоругар революционнай санаалар ордук күүһүрбүттэрэ, кистэлэҥ социал-демократическай куруһуоктар элбээн барбыттара. Күндэ ити куруһуоктар мунньахтарыгар сылдьар буолбута.

1917 с. Олунньутааҕы революция күүрээннээх күннэригэр дойдутугар, Саха сиригэр, төннөн кэлбитэ. Туох баар күүһүн-уоҕун төрөөбүт норуотун үөрэхтээһиҥҥэ ууран, Күндэ учуутал, суруйааччы быһыытынан үлэлээн барбыта. 1923 с. кини Дьокуускайдааҕы педагогическай техникумҥа үлэлии сылдьан, саха эдэр суруйааччыларын иитэн таһаарбыт бөдөҥ литературнай куруһуогу тэрийбитэ. 1924 с. Күндэ – ССРС норуоттарын Киин издательствотын Саха салаатын эппиэттээх секретара. Москвар сылдьан Д. Фурманов салайар литературнай куруһуогар дьарыктаммыта, соавторствоҕа кыттан улахан дьоҥҥо буквары “Aaҕap кинигэни” оҥорсор, 1926 с. саха тылын грамматикатын икки кинигэнэн таһааттарар. Москваҕа үс сыл буолан баран, Дьокуускайга төннөн кэлэн 1927-1929 сс. “Кыым” хаһыат редакторынан, 1929-1931 сс. Саха сирин кинигэ издательствотын редакторынан үлэлиир. 1931 с. Кундэ – Саха АССР Киин Ситэриилээх Комитетын Президиумун иһинэн тэриллибит саҥа алфавит Комитетын ученай секретара. Күндэ бастакы хоһоонноро 1923 с. “Кыым” хаһыат страницаларыгар тахсыбыттара. “Кыыһар туҥат” диэн поэтическай хомуурунньугар кини талааннаах поэт, төрөөбүт айылҕатын чаҕылхай ырыаһыта, норуот олоҕун дириҥник билэр суруйааччы быһыытынан киэҥ билиниини ылбыта. Күндэ кэпсээннэригэр саха дьадаҥы дьонун олоҕун ынырык түгэннэрин итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтэ.А.А.Иванов-Күндэ айар үлэтин үгэнигэр сылдьан олох эдэр, баара-суоҕа 36 саастааҕар, 1934 с. алтынньы 30 күнүгэр Дьокуускай куоракка өлбүтэ.

Источник: Саха саарыннара : [cаха норуотун биллиилээх, киэн туттар дьонун туһунан ыйынньык]

Үлэлэрэ:

1. Биһиги саҥабыт: кырамаатыка 1-гы сыла. саха саҥатын үөрэҕэ https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/114758 
2. Биһиги саҥабыт: кырамаатыка 1-гы сыла. саха саҥатын үөрэҕэ https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/114758 
3. Биһиги тылбыт: кырамаатыка 2-с сыла: саха тыла уларыйарын тэлэрийэрин үөрэҕэ https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/27784 
4. Кыһыл аармыйа дьонноро үөрэнэр бастааҥҥы кинигэлэрэ https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/27783
5. Саха бэйиэсийэтин уус уран куормата: саха бэйиэсийэтин куорматын араҥалаан көрүү https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/28440
6. Саха тыла: кырамаатыка уонна быраапсайдык суруйуу: отто оскуолаҕа үөрэнэр кинигэ: үөрэх 5-ис кылааһа https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/29845
7. Саҥа олох: улахан дьон үөрэнэр буукубаардара https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/35977
8. Улахан дьон ааҕар кинигэлэрэ https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/29186

Айымньылара:

1. Кырасдааныскай сэрии: саха уус-уран литерэтиирэтин усбуорунньуга https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/35959
2. Кыыһар кыһа: альманах https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/36861
3. Кыыһар туҥат: кэпсээннэр, хоһооннор, пьесалар, ыстатыйалар, ахтыылар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/27503
4. Кыыһар туҥат: ырыа хоһоон https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/27186
5. Кыыһар туҥат сырдыга: уус-уран айымньылар. Тылдьыт. Ыстатыйалар. Библиография https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/9367
6. Көҕүтүһүү: хоһооннор https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/27190
7. Ол дьыллар: дыраама (1921-22 сыллар) https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/27193
8. Оонньуулар: [пьесалар] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13479
9. Сайыҥҥы: хоһооннор https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/28499
10. Талыллыбыт айымньылар: хоһооннор кэпсээннэр пьесалар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/27504

Аудио:

1. Доромоонноох: [аудиозапись] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/65904
2. Иэдээннээх баҕа: [аудиозапись] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/65906
3. Марба: [аудиозапись] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/56407
4. Марба: [аудиозапись] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/65901
5. Солооһун: [аудиозапись] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/69290
6. Туораах: [аудиозапись] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/64015
7. Хаартыһыттар: [аудиозапись] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/64437

Эбии көр:

1. Поэт, прозаик, драматург – А. А. Иванов-Күндэ https://mibs.saha.muzkult.ru/media/2021/01/16/1244430728/K%D2%AFnde.pdf 
2. Тематическая коллекция “Күндэ (Кюндэ) – Иванов Алексей Андреевич”  https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/collections/1843