(30.04.1930 – 27.11.2024)

– юкагир норуотун бастакы учуонай-лингвиһэ, филологическай наука доктора, поэт, прозаик, публицист, педагог, общественнай деятель

Гаврил Николаевич Курилов – Улуро Адо 1938 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр Аллараа Халымаҕа Өлүөрэ туундаратыгар күн сирин көрбүтэ. Үс бырааттыы Куриловтар – бары талааннаах суруйааччы, юкагир литературатын төрүттээбит, аан дойдуга биллэрбит уонна хас биирдиилэрэ ураты суолу-ииһи тэлбит дьон быһыытынан биллибиттэрэ.

Гаврил оҕо сааһа сэрии ыар-аччык кэмнэригэр ааспыта. Көс ыалын оҕото дьонуттан тэйэн, оскуолаҕа үөрэнэрэ, интернакка олороро эмиэ кытаанах этэ. Төрөөбүт сириттэн 100 килэмиэтирдээх сиргэ турар начаалынай кылааһы бүтэрэн баран, 12 саастаах уол табаһыттаабыта, онтон 7 кылааһы бүтэрэр, педучилищеҕа үөрэнэр, бастаан Чурапчыга,  А.И. Герцен Ленинградтааҕы государственнай педагогическай институт хотугу салаатын бүтэрбитэ.  1969 с. кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ, 2000 с. докторскай диссертациятын көмүскүүр.

Гаврил Николаевич научнай үлэтин 1963 лингвист-учуонай уонна этнограф. Е.А. Крейнович лаборанынан саҕалаабыта. Аспирант сылларыгар научнай салайааччытынан профессор, учуонай-тунгусовед В.И. Цинциус этэ. Кини салалтатынан “Сложные имена существительные в юкагирском языке” диэн диссертациятын суруйан көмүскээбитэ. Юкагир алфавитын олохтообута, юкагир тылын сокуоннарын үөрэппитэ, 10571 тыллаах “Юкагирдыы-нууччалыы” тылдьыт оҥорбута. Тылы үөрэтиигэ үгүс ахсааннаах кинигэлэрэ тахсыбыттара. Юкагир тылын хомуйарын былаһын тухары фольклор айымньыларын эмиэ тиһэн испитэ. Ол матырыйаалларынан 60 томнаах “Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока” үлэҕэ биир тому бэлэмнээбитэ. Гавриил Николаевич ону таһынан төрөөбүт норуотун дьылҕатыгар ыалдьар буолан,общественнай үлэлэргэ, тэрээһиннэргэ актыыбынайдык кыттыбыта.

1992 с. Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын кыһалҕаларын Институтун тэрийэн  юкагир филологиятын салаатыгар үлэлээбитэ. 1982 сыллаахха биэс сыллаах научнай мөккүөр кэнниттэн Г.Н.Курилов оҥорбут юкагир суругун бырайыага бигэргэммитэ. 90-с сылларга юкагир литературнай тылын тылдьытын байытар, тупсарарар суолларын тобулууга күүскэ үлэлээбитэ. 2003 с. “Аныгы юкагир тылын лексикологията” диэн үлэтэ бэчээттэммитэ.

Г.Н.Курилов Улуро Адо диэн псевдонимынан айар үлэҕэ эмиэ талааннаахтык, тахсыылаахтык ылсан үлэлээбитэ. Улуро Адо юкагир литературатыгар поэзияны төрүттээбитэ, оҕо литературатын саҕалаабыта. Бастакы хоһооннорун өссө 1961 с.суруйан барбыта. эдэр поэт хас да хоһоонноро, оччоотоҕу кэм саамай биллэр “Юность” сурунаалга литературнай-уус-уран сурунаалга тахсыбыта. Онтон ыла үгүс литературнай сурунаалларга, Уһук Хотугу Сир уонна Дальнай Восток поэттарын хомуурунньуктарыгар бэчээттэммиттэрэ. “Посмотрите люди Земли…” хоһооно элбэх омук тылыгар тылбаастанан араас омук тылынан тахсар “Советская литература” сурунаалга бэчээттэммитэ.

Улуро Адо 1975 с. ССРС эдэр суруйааччыларын V Бүтүн Союзтааҕы сүбэ мунньаҕын кыттыылааҕа, онно Советскай Союз бары союзнай республикалартан биэс сүүс кэриҥэ бастыҥ эдэр суруйааччылара ыҥырыллыбыттара. Улуро Адо 1976 сыллаахтан ССРС суруйааччыларын Союһун чилиэнэ. 

Улуро Адо оҕолорго анаан “Юко кэпсээннэрэ” сэһэни, “Чага” драманы, “Киһи уонна Кыһыл кыыл” поэманы суруйбута. Бу юмордаах, интэриэһинэй сюжеттаах айымньыларыгар автор оҕолорго тулалыыр эйгэни, олоҕу биллэрэр. “Киһи уонна Кыһыл кыыл” поэматыгар киһи уоту аан бастаан хайдах көрбүтүн уонна айааһаабытын көрдөрбүтэ былыргы грек мифтэригэр майгынныыр сюжеттаах эрээри, хотугу оҕолор чугастык ылыналларын курдук туундара эйгэтин уобарастарынан суруллубут. Поэт бөдөҥ жанрдарга эмиэ ылсан үлэлээбитэ, уонча поэмалаах. “Ийэбэр суруктар” поэмата ыраах улахан куоракка сылдьар уолҕамчы, олохтон дьиктини көрдүүр эдэр киһи уонна кырдьаҕас муударай ийэ суругунан диалогтара көстөр. Ийэ үөрэтиитэ эдэр киһиэхэ ардыгар тиийбэт курдугун да иһин, манна уоллаах ийэ уйаҕас сыһыаннара көстөр. “Нунни” поэматыгар юкагирдар былыргы абыычайдарын кэпсиир — үтүө киһи өлбүтүн да иһин иккистээн эргийэн кэлэр аналлаах эбит. Манна ыарахан олохтоох юкагир омук инники кэскилигэр эрэлэ көстүбүт. Улуро Адо норуотун дьылҕатын көрдөрөр “Идилвей” диэн улахан историческай поэманы саҕалаабыта. Улуро Адо прозаҕа убайын Семен Курилов туһунан “Олоххо анал кистэлэҥ суолтата” диэн улахан сэһэни суруйбута. Манна Семен Курилов олоҕун туһунан аан бастакынан дириҥник суруллубута, урукку өттүгэр биллибэтэх үгүс чахчылар көстүбүттэрэ. 

20-чэ кинигэни (юкагир, нуучча, саха уонна эстон тылларынан) таһаарбыта. Кини “мин доҕорум Чага” пьесата Хабаровскай куорат оҕо куукула театрыгар хаста да туруоруллубута, оттон либреттотынан өссө ааспыт үйэ 80-с сылларыгар В.Кац музыкатыгар балетмейстер М. Сайдыкулова Дьокуускай куоракка опера уонна балет Театрыгар “Амо уонна кини доҕотторо” балеты туруорбута.

Г.Н.Курилов САССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, САССР норуот үөрэҕириитин туйгуна, “Гражданскай килбиэн” знагынан наҕараадаламмыта.

Г.Н.Курилов общественнай үлэҕэ көхтөөхтүк кыттара. Ил түмэн профсоюз месткомугар  бэрэссэдээтэллээбитэ, үгүс сылларга профсоюз научнай-производственнай отделын салайбыта. Бэйэтин кэмигэр юкагирдар аҕа Баһылыктарын Сэбиэтин тэрийбитэ, 10-ча сыл кини бэрэссэдээтэлэ, Россия юкагирдар Союһун президенэ этэ.

Үлэлэрэ:

1. Waдун букварь = Букварь юкагирского языка (тундренный диалект): учебное пособие для общеобразовательных организаций https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/47831
2. Букварь: для первого класса юкагирской школы https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/278
3. Лексикология современного юкагирского языка: (развитие лексики и роль якутского языка в заимствованиях). автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук. специальность: 10.02.02, 10.02.06 https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/4398
4. Лексикология современного юкагирского языка: развитие лексики и роль в нем якутского языка = Lexicology of the modern yukaghir language: Development of the Lexical System and the Role of the Yakut Language in it  https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/7949
5. Образование именных слов в юкагирском языке https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/318
6. Правила орфографии юкагирского языка https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/345
7. Проблемы возрождения исчезающих юкагиров: [монография] / Ф. С. Донской, Г. Н. Курилов, Я. Г. Слепцов [и др.] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/335
8. Русско-юкагирский разговорник https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/323
9. Сложные имена существительные в юкагирском языке https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/4874
10. Сложные имена существительных в юкагирском языке https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/320
11. Юкагирско-русский словарь https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/277
12. Юкагирско-русский словарь https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/327

Айымньылара:

1. В. И. Ленин в поэзии народов СССР : [сборник стихов / составление Гарольда Регистана ; оформление художника Н. Крылова] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/60193
2. Вадун йахтэпэ = Песни юкагира https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/7948
3. Весть из тундры https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/2664
4. Голосует сердце : писатели Российской Федерации о В. И. Ленине : [сборник] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/60874
5. Избранное : стихотворения, поэмы, рассказы, эссе, публицистика https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/8741
6. Киһи уонна Кыһыл кыыл. https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/315
7. Кодэ, мэру; н`ийуол (Сказка о Человеке и Красном Звере) : Для млад. школ. возраста https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/7923
8. Лабунмэдэну өндэрил : [йахтаридьаалпэ, пойиэмэпэ] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/340
9. Лабунмэдэну өндэрил: [стихи, поэмы]. для старшего школьного возраста https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/3448
10. Ланнай одил йахта : хоһооннор https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/342
11. Милая Лабунмэдэну: стихотворения и поэмы https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/351
12. Монолог аборигена Арктики : [стихи] : переводы с юкагирского https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/7921
13. Наш друг Чага : пьеса для театров кукол в 2-х действиях, 6-ти картинах : [для дошкольного возраста] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/7920
14. Ньаабалдаҥньа суһума = Ньааwалдаҥньа мумдэл : [поэма] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/3458
15. Ньаавалдаҥньа мумдэл = Ньаабалдаҥньа суһума : [поэма] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/344
16. Пока дремлют олени : перевод с юкагирского https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/7060
17. Поэзия народов Крайнего Севера и Дальнего Востока России : [сборник : для среднего и старшего школьного возраста https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/3011
18. Преловский, Анатолий Васильевич. Серебряная коновязь : переводы из якутской поэзии : cтихи о Якутии https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/35023
19. Рассказы Юко / Улуро Адо ; [перевод с юкагирского автора ; рисунки В. Лыков] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/60824
20. Растопленные снега: стихи https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/7860
21. Сказание о счастье: В. И. Ленин в поэзии народов Cоветского Крайнего Севера https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/60791
22. Таежные родники : сборник https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/25813
23. Харса оонньуур харалдьыктарым : [хоһооннор] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/349
24. Юкагирские костры : [стихи, рассказы : переводы с юкаг.] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/348
25. Юко Ньиэдьилпэ / Улуро Адо ; [рис. Н. Н. Курилова] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/364
26. Юко кэпсээннэрэ / Улуро Адо ; Василий Тарабукин тылбааhа https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/350

Тылбаастара:

1. Полярная звезда : литературно-художественный и общественно-политический журнал / . – Якутск : [б. и.], 1974, N 3, май-июнь. – 1974. – 135, [1] с. https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/48006
2. Предания о древних людях = Чуольэ ньиэдьилпэ https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/11879
3. Пушкин, Александр Сергеевич. Памятник туруоруннум кэхтибэт кэс тылтан https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/17836

Аудиоайымньылара:

1. Киһи уонна Кыһыл кыыл https://kids.nlrs.ru/u-ado-kihi-uonna-kyhyl-kyyl/
2. Юко кэпсээннэрэ. Аудиокэпсээн https://kids.nlrs.ru/uluro-ado-yuko-kapseennere/

Эбии көр:

1. Песни на стихи авторов малочисленных народов Севера : [из репертуара народного артиста Республики Саха Александра Самсонова] [Ноты] https://nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/11872
2. Тематическая коллекция “Улуро Адо – Курилов Гаврил Николаевич”  https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/collections/2115