(01.04.1928 – 27.11.1996)

– саха литературатын киэн туттуута буолбут, чаҕылхай талааннаах прозаик, норуот суруйааччыта,  П.А.Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, педагогическай наука кандидата

В.С.Яковлев – Далан  1928  сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Чурапчы  улууһун  Кытаанах нэһилиэгэр бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.  

1948  сыллаахха Чурапчытааҕы педучилищены бүтэрбитин кэнниттэн Дьокуускайдааҕы пединститукка киирэр. Онно историческай факультеты бүтэрээри аҕай   сырыттаҕына, 1952 сыллаахха IV  курс студена В.С.Яковлев  политическай  буруйдааһыҥҥа түбэһэн репрессияламмыта.  1954 сыллаахха сырдык аата толору реабилитацияламмыта. Институту  бүтэрэн   баран , 1955  сылтан  Усуйаана, Нам уонна  Чурапчы улуустарыгар учууталынан, оскуола үөрэҕин чааһын сэбиэдиссэйинэн уонна директорынан үлэлээбитэ,   онтон  учууталлар  билиилэрин үрдэтэр Дьокуускайдааҕы институт кабинетын сэбиэдиссэйинэн  буолбута. 1975 – 1977  сылларга ССРС НА СО Саха сиринээҕи филиалыгар аспирантура сэбиэдиссэйэ этэ. 1977 сыллаахха “Чолбон” сурунаал   редакциятыгар үлэҕэ көспүтэ, проза отделын сэбиэдиссэйин дуоһунаһыгар,  оттон 1993 сылтан ыла сурунаал кылаабынай эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 

Далан 1970-с сыллар бүтэһиктэригэр литература эйгэҕэ киирбитэ.  1978 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствотыгар “Дьикти саас” диэн бастакы сэһэнин кинигэтэ  бэчээттэнэн  тахсыбыта. Өр сылга оскуолаҕа үлэлээбит баай опыттаах учуутал  Далан  диэн  ааттаах  псевдонимынан  “Дьикти  саас”  диэн  сэһэни  1976  сыллаахха  “Хотугу  сулус” сурунаалга  бэчээттэппитэ. Ити сэһэнинэн тутатына үгүс ааҕааччы биһирэбилин ылан, литератураҕа чаҕылхайдык киирбитэ. Бу үрдүк ситиһиилэринэн кынаттанан, кини айар үлэҕэ дьаныардаахтык ылсан үлэлээн барбыта. Тута “Хотугу номохтор” диэн оҕолорго аналлаах кэпсээннэрин кинигэтин суруйбута. Кинигэ 1979 сыллаахха Дьокуускайга бэчээттэнэн тахсыбыта уонна оҕо литературатыгар биллэриллибит конкурска иккис бириэмийэни ылбыта. Онтон 1980 сыллаахха “Аар тайҕам суугуна” диэн сэһэнин бэчээттэппитэ.Кини бу айымньытын Чурапчыттан киин куоракка көһөн үлэлии сылдьар кэмигэр суруйбута. “Аар тайҕам суугуна” Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствотын “Сибиир билиҥҥи сэһэнэ” диэн сериятыгар саха суруйааччыларын сэһэннэрин кытта тахсыбыта. 

Далан Саха сиригэр национализмҥа күтүрээн, куруук уорбалыыр, сойуолаһар дьон туһунан “Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын” уонна “Дьылҕам миэнэ” диэн роман-эссени суруйбуга. Суруйааччы бэйэтэ сымыйанан национализмҥа буруйдана сылдьыбыт буолан, репрессия уодаһыннаах сылларын итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтэ.  

В.С.Яковлев-Далан айар үлэтин күөгэйэр күннэрин, күүһүн-күдэҕин “Тулаайах оҕо” уонна “Тыгын Дархан”диэн романнарыгар анаабыта. Билигин Саха сиригэр бу кинигэлэри билбэт киһи суоҕун кэриэтэ. Бу айымньылар Лидия Либединская уонна Аита Шапошникова тылбаастарынан нууччалыы бэчээттэнэн, киэҥ Россияҕа тиийэ тарҕаммыттара. Суруйааччы бу айымньыларын араас. историческай, этнографическай, фольклорнай источниктара сатабыллаахтык тирэнэн, элбэх архив матырыйаалларын дьаныһан туран үөрэтии түмүгэр суруйбута.

“Тулаайах оҕо” романна Саха сирин араас омуктара Россия государствотын састаабыгар киириэхтэрин иннинээҕи бэрт уустук олохторо-дьаһахтара ойууланар. Бу наукаҕа да ситэ үөрэтиллэ, сырдатылла илик буолан уус-уран литератураҕа ону тыктаран көрдөрүү бэрт ыарахан этэ, суруйааччыттан элбэх билиини-көрүүнү, маннык мөккүөрдээх-бутуурдаах темаҕа үлэлииргэ хорсун хардыыны эрэйэллэрэ. Далан бэйэтэ историк буолан, бу күчүмэҕэндэртэн чаҕыйбакка, Саха сирин норуоттарын түҥ былыргы историяларын уус-уран айымньы оҥорон аан бастакынан көрдөрбүтэ.

Далан саха литературатын биир бастыҥ айымньыта буолбут “Тыгын Дархан” диэн кинигэтин 1993 сыллаахха бэчээтэппитэ.  Айымньыга Тыгын баһылыктаах хаҥаластар төрүттэрэ кыргыс үйэтиттэн аккаастанан “урааҥхай саха уруйун улаатыннараары, дьолун-соргутун түстээри” Улуу Или тэрийэ сатаабыттарын тула айымньы сүрүн сюжетнай хайысхата сайдар. 

В.С.Яковлев-Далан айбыт-туппут, суруйбут айымньылара туох да мөккүөрэ суох биһиги уус-уран литературабыт чыпчаалларынан, киэҥ туттар айымньыларын буолаллар.

Далан төрөөбүт литературатыгар баара-суоҕа сүүрбэччэ эрэ сыл үлэлээбитэ. Кини айар үлэтин сүнньүнэн икки суолга хайытыахха сөбүн туһунан литература кириитиктэрэ бэлиэтииллэр: билиҥҥи кэм уонна Саха сирин ааспыт олоҕун, былыргы историятын туһунан. Ол курдук, Далан саха суруйааччыларыттан аан бастакынан, улахан хоннохтоохтук ылсан, былыргы саха историятын арыйан көрдөрөр бөдөҥ айымньылардаах суруйааччы буолбута.

Саха норуотун таптааллаах суруйааччыта Василий Семенович Яковлев – Далан сэтинньи 27 күнүгэр 1996 сыллаахха күн сириттэн барбыта.

Айымньылара:

1. Аар тайҕам суугуна: cэһэн https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/23102
2. Бүтэй Бүлүү : [роман] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/14557
3. Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/23091
4. Дьикти саас: сэһэн https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/1156 
5. Дьол тааһа : үһүйээннэр, номохтор, кэпсээннэр https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/41329
6. Дьылҕам миэнэ: олоҕу уус-уран чинчийиигэ холонуу https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/23093
7. Кынаттаах ыралар: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/23090
8. Кэпсээннэр, сэһэн, үһүйээннэр https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13118
9. Кэриэн ымыйа: үһүйээннэр, номохтор, кэпсээннэр, очеркалар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13119
10. Олохпут кырдьыга: ыстатыйалар, пьесалар 
11. Олохпут кырдьыга: ыстатыйалар, пьесалар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/23089
12. Саха төрдө : кыра саастаах оскуола оҕолоругар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/23092
13. Тулаайах оҕо: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/1157
14. Тыгын Дархан: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/8889 
15. Тэппэй боччумурар: cэһэн https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/23715

Айымньыларын нууччалыы тылбаастара:

1. Белые стерхи Севера : [легенды : для детей мл. шк. возраста https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/41315
2. Глухой Вилюй: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/40347
3. Истоки народа саха. Знание языков – огромная духовная ценность https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/23088
4. Легенды Белого Севера https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/23716

Аудио:

1. Байанай туһунан остуоруйа : [аудиокэпсээн] https://kids.nlrs.ru/vasilij-semjonovich-yakovlev-dalan-bajanaj-tu-unan-ostuoruja-audiokepseen/
2. Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын : [аудиороман] https://kids.nlrs.ru/yakovlev-vasilij-semenovich-dalan-do-oruom-dabaj-k-kh-syyrdargyn-audioroman/
3. Дьол тааһа: номох. [аудиокинигэ] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/102169
4. Дьылҕам миэнэ : [аудиороман] https://kids.nlrs.ru/yakovlev-vasilij-semenovich-dalan-dyl-am-miene-audioroman/
5. Кучуна : [аудиокэпсээн] https://kids.nlrs.ru/vasilij-semjonovich-yakovlev-dalan-kuchuna-audiokepseen/
6. Оруоһуттар кур оҕустарын өлөрүүлэрэ : [аудиокэпсээн] https://kids.nlrs.ru/vasilij-semjonovich-yakovlev-dalan-oruo-uttar-kur-o-ustaryn-l-r-lere-audiokepseen/
7. Саха төрдө : кыра саастаах оскуола оҕолоругар : [аудиокинигэ] https://kids.nlrs.ru/yakovlev-vasilij-semenovich-dalan-sakha-t-rd-kyra-saastaakh-oskuola-o-olorugar-audiokinige/  
8. Тулаайах оҕо : : [аудиороман] https://kids.nlrs.ru/vasilij-semenovich-yakovlev-dalan-tulaajakh-o-o-audioroman/
9. Тыгын Дархан : [аудиороман] https://kids.nlrs.ru/yakovlev-vasilij-semenovich-dalan-tygyn-darkhan-audioroman/
10. Тэппэй боччумурар : сэһэн : [кыра саастаах оскуола оҕолоругар] https://kids.nlrs.ru/yakovlev-vasilij-semenovich-dalan-teppej-bochchumurar-se-en-kyra-saastaakh-oskuola-o-olorugar/

Эбии көр:

1. Василий Семенович Яковлев – Далан https://landscape.nlrs.ru/68 
2. Тематическая коллекция в Электронной библиотеке “Далан – Яковлев Василий Семенович” https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/collections/1214