— саха народнай суруйааччыта, прозаик, публицист

Василий Назарович Егоров – Тумарча 1935 сыллаахха олунньу 19 күнүгэр Чурапчы улууһун Одьулуун сиригэр-уотугар төрөөбүтэ. 

Василий Егоров орто үөрэх кэннэ, Советскай Армияҕа сулууспалаан кэлбитэ, онтон, 1958 сыллаахха Саха Государственнай университетын инженернэй-техническэй факультетыгар ситиһиилээхтик үөрэнэн, геолог идэтин ылбыта. 1964 сыллаахха Өймөкөөҥҥө Үөһээ-Индигирдээҕи геолого-разведочнай экспедицияҕа геологынан ананар.

Василий Назарович үлэтин сүнньүнэн элбэх чинчийиилэргэ кыттыбыта. Кини үлэлиир партията Өймөкөөн оройуонугар сурьма рудатын булбута. Ол эрээри, маннык сыаналаах полиметалы булбута сотору кэминэн атыннык эргийэн тахсыбыта: бу арыйыыны атын геологическай партия дьоно булбутун курдук оҥорон таһаарбыттара уонна чиэһин-бочуотун, наҕараадатын атын дьоҥҥо ылбыттара,  үрдүк суолталаах Государственнай бириэмийэтигэр тиийэ тиксибиттэрэ. 

Итинник, атын дьон үлэтин түмүгүн, дуоһунастарынан туһанан, сирэйэ- хараҕа суох наһаа толоостук балыйбыттарын кэннэ, Василий Егоров, хайдах да кырдьыгын булбакка, кыһыйан-абаран, маннык уонна маныаха маарынныыр устугас дьон кэлэн, Саха сиригэр айбардаан баралларын көрдөрөр баҕаттан, уус-уран литератураҕа бэйэтин холонон көрүөн баҕарбыта.

Ол түмүгэр,  1976 сыллаахха «Кыым» хаһыакка Василий Егоров «Соһуччу» диэн кэпсээнэ тахсыбыта.  Кэпсээн суруйааччылар ортолоругар улахан сыанабылы ылбыта, ааптары эдэр суруйааччылар мунньахтарыгар ыҥырбыттара, элбэх хайҕабыл тылларын эппиттэрэ. Ити курдук Василий Егоров «Соһуччу» диэн кэпсээнинэн саха литературатыгар бэрт соһуччу киирбитэ.

Амма Аччыгыйа курдук бөдөҥ суруйааччылар алгыстаах тылларынан кынаттанан, Василий Егоров 1981 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга «Көмүс» диэн ааттаах сэһэнин бэчээттэппитэ. Айымньы темата – Саха сирин Хотугулуу Илин өттүгэр көмүс промышленноһа үөскүүрүгэр бастакы олугу оҥорсубут старателлэр тустарынан этэ.

Кэлин, ити сэһэнин өссө чочуйан, 1982 сыллаахха «Кырыыстаах таас» диэн ааттаан туспа кинигэ оҥорон таһаартарбыта. 

20-чэ сыл геологияҕа үлэлээбит Василий Егоров айар үлэнэн идэтийэн дьарыктанаары, 1984 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга проза отделыгар редакторынан үлэҕэ киирбитэ 

Манна үлэлиир кэмнэригэр Василий Егоров литературанан утумнаахтык үлүһүйбүтэ. Аны роман жанрыгар киирсэн 1985 сыллаахха «Өрүһүнүү» диэн ааттаах кинигэтин бэчээттэтэр. Роман геройа Кууһума Тараяров уобараһынан, билиҥҥи кэм биир саамай актуальной проблематын, арыгылааһын тиэмэтин көрдөрбүтэ. Ону таһынан, Кууһума Тараяровынан сирэйдээн, Тумарча саха ыччата промышленность сайдыытыгар кыттыытын көрдөрөр, онно сылдьан киһи быһыытынан буһуутун-хатыытын, личность быһыытынан үүнүүтүн-сайдыытын уонна араас норуоттар доҕордоһуулара улуу күүс буоларын итэҕэтилээхтик ойуулуубааты. Ону  тэҥэ, промышленность тематын экологияны кытары сыһыары тутан көрдөрбүтэ.Тумарча «Өрүһүнүү» диэн романын салгыытын «Олох ситимэ» диэн ааттаан 1994 сыллаахха туспа кинигэнэн бэчээттэтэн таһаарбыта. Бу айымньыта, сүрүн геройа геолог Кууһума Тараяров олоҕор даҕатан, үгүс автобиографическай факторга олоҕуран суруллубута. Онон Тумарча бэйэтэ геолог, көрдөрөр эйгэтин бэркэ билэр буолан, ааҕааччыга сонун тиэмэни арыйан көрдөрбүтэ.

Тирээн турар экологическай проблемалар тула санаатын Тумарча кэлин суруйбут публицистическай суруйууларыгар эмиэ көрөбүт.

Тумарча публицист быһыытынан талаана 2005 сыллаахха таһаартарбыт «Таптал уонна мөккүөр» диэн кинигэтигэр, ордук арылхайдык арыллан көстүбүтэ.

Тумарча өбүгэлэрбит былыр былыргыттан төрүт үгэстэрин, дьарыктарын салгыыр баҕаттан тыаҕа көспүтэ 1991 сыллаахха Чурапчыга «Хахыйах» диэн сиргэ олохсуйан «Кулаада» диэн бааһынай хаһаайыстыбатын чилиэнэ буолбута. Онно олорон хаһаайыстыба салайааччыта буолан, эти-үүтү дэлэтиигэ үрдүк көрдөрүүлэрин иһин, 1993 сыллаахха Саха Республикатын Государственнай бириэмийэтин лауреатын үрдүк аатын ылбыта.

Айар үлэтинэн дьарыгын бырахпатаҕа, «Өбүгэ тыына» диэн романын айбыта уонна 2010 сыллаахха туспа кинигэ оҥорон, маҥнайгы чааһын «Одьулууннар» диэн бэчээттэтэн таһаартарбыта. Кинигэ эмиэ автобиографическай факторга тирэҕирэн суруллубута. Манна көстөр персонажтар үксүлэрэ дьиҥ олохтон ылыллыбыт дьоннор этилэр.

Онтон, историческай-документальнай факторга олоҕуран, 2004 сыллаахха «Чолбон» сурунаалга «Дьылҕа ыйааҕа» диэн публицистическай хайысхалаах айымньытын бэчээттээбитэ. Бу кинигэтигэр Тумарча саха норуота киэн туттар лидерин М.Е. Николаев олоҕун сиһилии суруйан көрдөрбүтэ. Кэлин бу айымньыны ситэрэн-хоторон баран «Биһиги Аар Дархаммыт» диэн ааттаан, документальнай публицистическай роман быһыытынан бэчээттэппитэ.

Тумарча маны таһынан «Кырыыстаах таас» диэн сэһэнин кэҥэтэн, тылын-өһүн чочуйан, кэпсиир түгэннэрин чуолкайдаан, дириҥэтэн роман быһыытынан таһаартарбыта. Ол кэнниттэн 2003 сыллаахха репрессия суостаах-суодаллаах кэмнэрин санатар «Уодаһын» диэн сэһэнин суруйбута.

В.Н. Егоров-Тумарча – биллэр общественнай деятель быһыытынан, киһи аймаҕы долгутар сиэр-майгы проблематын, сири-дойдуну, экологияны харыстааһын, саха олоҕун сүрүн туһаайыыларын ырытыы, киһи уонна былаас, онтон да атын темаларга элбэх ыстатыйалары суруйбута, радионан, телевизорынан, кэрэхсэбиллээх бэсиэдэлэри оҥортолообута.

2020 сыллаахха Василий Назарович Егоров – Тумарча норуот суруйааччыта үрдүк аатын ылбыта.

Айымньылара:

1. Кырыыстаах таас: сэһэн https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/32270
2. Өрүһүнүү: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/32371
3. Өлбөт мэҥэ уутун уостубат хорук тымыра: Үтүмэн үйэлэр Улуу тутуулара https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/32395
4. “Эн биһиги тапсыа этибит…”: уус-уран ахтыылар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/47501
5. Олох ситимэ : [роман] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/47497
6. Таптал уонна мөккүөр: кэпсээннэр, ыстатыйалар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/47503
7. Уодаһын: дьиҥнээх олохтон сэһэн https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/47800
8. Биһиги Аан Дархаммыт: уус-уран хабааннаах историческай-документальнай роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/10986
9. Биһиги Аан Дархаммыт: уус-уран хабааннаах историческай-документальнай суруйуу https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/3278

Аудиоайымньылара:

1. Одьулууннар: [аудиокинигэ] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/81705 

Эбии көр:

1. Тематическая коллекция “Тумарча – Егоров Василий Назарович”  https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/collections/1838