(09.09.1935 – 06.04.1980)

– юкагир норуотун талааннаах суруйааччыта, худуоһунньук, публицист. П.А.Ойуунсукай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата

 

Семен Курилов 1935 сыл балаҕан ыйын 9 кунүгэр Аллараа Халыма улууһугар Өлүөрэ нэһилиэгэр төрөөбүт.

Суруйааччы оҕо сааһа сэрии иннинээҕи уонна сэрии ыарахан сылларыгар ааспыта. Кини кыра сааһыттан хотугу киһи ыарахан үлэтин билэн, бултаан, тоҥон, ардыгар аччыктаан да ылан улааппыта.  6 сааһыттан табалары көрбүтэ. Ыалдьар буолан 7 кылааһы эрэ бүтэрбитэ, үөрэҕин кыайан салҕаабатаҕа. 7 кылааһы бүтэрэн баран колхуоска оробуочайдаабыта. Нэһилиэгэр, улууһугар култуураны сырдатар тэрилтэлэргэ үлэлээбитэ.

Элбэх оҕолоох дьиэ-кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. саамай улахан кыыстара уон саастааҕар өлбүт. Онтон Семен, Гаврил, Дарья, Варвара уонна саамай кыралара Николай төрүүллэр, Туустаах-Сиэн диэн сиргэ улааталлар.

Семен Курилов өйүн-санаатын тутуутугар уонна суруйааччы быһыытынан сайдарыгар төрөппүттэрэ улахан сабыдыаллаах этилэр. Аҕата уус тыллаах, элбэх былыргы номохтору, кэпсээннэри билэр, оҕолоргар куруук кэпсиир эбит, кэлин ол барыта Семен Курилов айымньыларын суруйарыгар сүрүн оруолу оонньообуттара Ийэтэ ааттаах кэпсээнньит, дьикти остуоруйа, норуот муудараһын илдьэ сылдьар, онтон ылан уолаттара билии-көрүү эрэ буолбакка, төрөөбүт дойдуга, норуокка, олоххо тапталы иҥэриммиттэрэ. Ол да иһин, биир ыалга үс талаан, үс суруйааччы үүммүтэ: Семен Курилов, Гавриил Курилов-Улуро Адо – лингвист учуонай, поэт, Николай Курилов-поэт, прозаик уонна художник. Хас биирдиилэрэ уус-уран литератураҕа, искусствоҕа бэйэлэрин сүдү кылааттарын киллэрбиттэрэ

Семен бары эйгэҕэ – табаһыт уонна сибиинньэ иитээччитинэн, радиһынан уонна хаһыат корреспонденынан, тыа Сирин Сэбиэтигэр уонна улуус культурнай-сырдатар тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ. Кини бэйэтин, кыаҕын толору олоххо киллэрээри, олоххо аналын булаары сылайбакка көрдүүр курдуга. Ол да буоллар уус-уран тыл улахан эйгэтигэр суолун тобулбута.

1971 сыллаахтан ССКП чилиэнэ буолар.

Төрөөбүт юкагир тылын таһынан нуучча, саха, эбээн уонна чукотскай тыллары билэрэ.

«Туундараҕа Көрсүөхпүт» диэн бастакы кэпсээнэ 1961 сыллаахха бэчээттэммитэ. “От Москвы до тайги одна кочевка «(Изд-во» Молодая гвардия«) хомуурунньугар киирбитэ. Мантан ыла, Семен Курилов аата литература киэҥ эйгэтигэр тута биллибитэ.

Чинчийээччилэр Семен Курилов суруйааччы уонна романист быһыытынан үөскээбит феноменин араастаан быһаарарга холоммуттара. Ону кини бэйэтэ оҕо, эдэр сааһыгар Саха народнай суруйааччыта Амма Аччыгыйа  «Сааскы кэм» романын уонна чукотскай суруйааччы Ю. Рытхэу «Хаар ирэр кэмэ» сэһэнин умсугуйан туран аахпытын, суруйааччы буолан саҕалыырыгар улаханнык сабыдыаллаабыттарын туһунан быһаарбыт. Чуолаан уус-уран айымньы суолтатын туһунан толкуйдаабыт,  “норуотум дьылҕатын туһунан роман суруйуохпун сөп дуо?» диэн холонон көрөргө быһаарыммыт .

“Ханидо и Халерха” (“Орленок и чайка”) диэн романа тута юкагир литературатын үрдүк кэрдиискэ таһаарбыта, бүтүн сойуус үрдүнэн билиниини ылбыта уонна аан дойду үгүс тылларыгар тылбаастаммыта. Бук аймньытын Семен 8 сыл суруйбута, матырыйаалы өр хомуйбута, норуотун ааспыт олоҕун сырдатаары, сүрэҕинэн – быарынан билэр туһугар үһүйээннэри билэттиир элбэх кырдьаҕастары кытта көрсүбүтэ, элбэхтик кэпсэппитэ. Ромаҥҥа суруллубут событиелар Халыма туундаратыгар буолаллар уонна XIX үйэ бүтүүтүн хабар кэми ойуулууллар. Сыылынай революционердар туундараҕа саҥа идеялары аҕалаллар – көҥүл уонна сиэрдээх буолуу иһин охсуһуу тыына саҕыллар. Суруйааччы хотугу киһи олоҕун эрэ буолбакка, олох тыынын, оччотооҕу кэм уратытын уобарастаан,  сырдык олоххо дьулуһар норуотун дьылҕатын чаҕылхайдык көрдөрбүтэ. 

Семен Курилов “юкагир” диэн тылы аан дойду билиэн баҕарар үрдүк ыратын толорбута, сыалын-соругун ситиспитэ. Кини романа хаста да мөлүйүөнүнэн тиражтанан тахсыбыта, тута барыта атыыга барара. 

1969 сыллаахха ССРС сойууһун чилиэнинэн ылыллыбыта.

1975 с. «Саҥа дьон» роман – «Ханидо уонна Халерха» роман-трилогия иккис кинигэтэ тахсыбыта. Автор юкагир норуотун историятыгар биир тутаах түгэни көрдөрбүтэ – 1914-1915 сылларга юкагирдар христианство ылынан сүрэхтэниилэрин туһунан. Айымньы киинигэр баайдары утары охсуһуу соруга эдэр юкагир Косчэ-Ханидуо уобараһыгар арыллар.

«Юкагир уоттара: хоһооннор уонна кэпсээннэр» диэн быраатын Улуро Адоны кытта бииргэ суруйбут кинигэтэ 1965 сыллаахха бэчээккэ тахсыбыта. Манна, уот уобараһыгар ураты сыһыаны, уот хоту дойду олоҕор сүҥкэн суолталааҕынан көрдөрбүттэрэ.

1975 сыллаахха «Ярхадан туһунан номох» диэн кинигэтэ тахсыбыта. Кинигэҕэ С.Курилов кэпсээн жанрыгар маастарыстыбатын көрдөрбүтэ. Хайа тымныы өрүһүн Ярхадана аатыгар кыыс фольклорнай уобараһа ойууланар.

1979 сыллаахха «Чаундаур» новеллалар уонна кэпсээннэр хомуурунньуктара тахсыбыта. Манна юкагир норуотун үтүө, күүстээх дьоннорун туһунан  номохторо киирбиттэрэ.

Семен Курилов баара суоҕа 45 эрэ сыл күн сиригэр олорбут, 1980 сыл муус устар 6 күнүгэр өлбүт. Суруйааччы сырдык аата умнуллубат –  Аллараа Халыма Андрюшкино нэһилиэгэр Семен Курилов аатынан историко-этнографическай музей үлэлиир. Хас сылын аайы “Куриловскай күһүн” тэрээһин ыытыллар, 2016 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүгэр бюст арыллыбыта. Бюст ааптарынан Оготоев Егор Петрович, скульптор-монументалист, Россия худуоһунньуктарын Союһун чилиэнэ, СӨ искусствотын Үтүөлээх деятелэ буолар.

 

 Медиаурок, посвященный С.Н.Курилову

 

Виртуальная выставка «Я ХОЧУ, ЧТОБЫ СЛОВО «ЮКАГИР» УЗНАЛ ВЕСЬ МИР»

Айымньылара, үлэлэрэ:

1. Саҥа дьон: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/309 
2. Туундараҕа көрсүөхпүт: номохтор, кэпсээннэр https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/4076 
3. Ханидуо уонна Халерхаа: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/9386 
4. Ярхадана туһунан номох: кэпсээннэр, номохтор https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/47607 

Айымньыларын нууччалыы тылбаастара:

1. Новые люди: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/14118
2. Ханидо и Халерха: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/130079
3. Чаундаур: новеллы, рассказы и сказки https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/343
4. Юкагирские костры : [стихи, рассказы : переводы с юкаг.] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/348 

Аудио:

1. Буурҕа: мин эһэм оҕонньор кэпсээнэ :  [аудиокэпсээн] https://kids.nlrs.ru/kurilov-semen-nikolaevich-buur-a-min-e-em-o-onnor-kepseene-audiokepseen/ 
2. Ханидо и Халерха: [аудиозапись] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/136418 

Эбии көр:

1. Тематическай коллекция “Курилов Семен Николаевич” https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/collections/1653