(18.05.1866 — 15.09.1928)

— видный общественный деятель, учёный, писатель, журналист, один из основоположников якутской литературы и национальной интеллигенции.

Детство и образование

Родился 18 мая 1866 года в Тебиковском наслеге Дюпсюнского улуса (ныне Усть-Алданский улус). Отец, Василий Никифоров, окончил Якутское уездное училище и в конце 1840-х годов был назначен письмоводителем Дюпсюнского улуса. Он скончался, когда сыну было всего три года. Мальчика взял на воспитание улусный писарь Д.Ф. Охлопков.

Первыми учителями В.В. Никифорова стали русские политические ссыльные — каракозовец Н.П. Странден и Д.А. Юрасов. Затем он поступил в Якутскую прогимназию, где обучался у известного педагога К.К. Атласова.

Культурно-просветительская и общественная деятельность

В начале 1890-х годов Никифоров был назначен улусным головой Дюпсюнского улуса. На этом посту он развернул активную культурно-просветительную работу:

• в 1893 году на собственные средства построил шестикомнатную церковно-приходскую школу;
• содействовал расширению хлебопашества, боролся с пьянством и картежной игрой;
• помогал политическим ссыльным: переводил якутские народные песни и олонхо для С.В. Ястремского, оказывал содействие Э.К. Пекарскому в составлении «Словаря якутского языка».

С 1896 года работал в Якутском статистическом комитете. В 1894–1896 годах принимал участие в знаменитой Сибиряковской экспедиции, а в 1896 году участвовал во Всероссийской художественно-промышленной выставке в Нижнем Новгороде под руководством известного учёного П.П. Семёнова-Тян-Шанского. В 1897 году поддерживал городскую публичную библиотеку в Якутске. С 1902 года работал частным поверенным Якутского окружного суда и членом совета народной читальни.

Революционная деятельность и репрессии

Увлечённый освободительными идеями первой русской революции, в 1906 году Никифоров создал «Союз якутов», выдвинувший ряд требований к царским властям. Чиновники расценили «Союз» как революционную организацию. Десять членов центрального комитета были арестованы, сам Никифоров провёл в тюрьме полтора года. В заключении он написал первую в якутской литературе драму «Манчаары — Төкүн» («Разбойник Манчаары») о легендарном народном бунтаре.

С 1907 года активно сотрудничал с первыми газетами края — «Якутский край», «Якутская жизнь», «Якутская мысль», в редакциях которых работали преимущественно политические ссыльные.

Представительство интересов якутского народа

В 1912 году провёл съезд инородцев Якутской области. Съезд избрал делегацию на празднование 300-летия династии Романовых в составе П.Н. Сокольникова, Д.И. Слепцова и В.В. Никифорова (хотя они отказывались от поездки). Делегацией были разработаны и представлены 14 докладов, содержавшие требования: предоставить якутам представительство в Государственной думе, ввести земство в Якутии, провести железную дорогу, прекратить уголовную ссылку в область, построить школы.

В 1914 году в Петербурге на съезде по вопросам начального образования выступил с докладом о положении школьного дела в Якутии и необходимости открытия национальных школ. Занимался популяризацией русской классической литературы, перевёл на якутский язык пьесы Л.Н. Толстого («Власть тьмы»), Н.В. Гоголя («Ревизор», «Женитьба») и другие произведения. В газетах Якутии и Сибири регулярно печатал очерки, зарисовки и статьи.

В период революции и Гражданской войны

Революцию 1917 года В.В. Никифоров встретил с недоверием. На Первом свободном съезде якутов области (март–апрель 1917 года) он заявил о неверии в победу революции и призывал к осторожности и мирным действиям. На Первом съезде русских и якутских крестьян (26 марта 1917 года) по его инициативе и совместно с Г.В. Ксенофонтовым был образован союз «Свобода». В июне 1917 года союз преобразован в «Якутский трудовой союз федералистов», объединявший до 1200 человек. Никифоров был избран его председателем. После введения Временным правительством земства в Якутии он возглавил губернскую земскую управу. Этот период его деятельности ознаменовался открытием школ.

В январе 1919 года в Сибири установилась власть Колчака, с которым Никифоров был знаком лично (по трёхкратному пребыванию того в Якутии до революции). В июле 1919 года он участвовал в работе созванного Колчаком Государственного экономического совещания.

Установление советской власти и аресты

15 декабря 1919 года в Якутске установлена советская власть. Приказом военно-революционного штаба В.В. Никифоров был уволен из областной земской управы и арестован. Вскоре, в числе девяти человек приговорённых к расстрелу (вместе с В.И. Новгородовым, Р.И. Оросиным и другими), был выслан в Омск по делу об «Оросинском заговоре», но СибЧека амнистировала их. Оросин и Никифоров были направлены на работу в Якутский подотдел Сибирского отдела Народного комиссариата национальностей (Сибнац) в Новосибирске.

После объявленной советской властью амнистии для автономной Якутии Никифоров вернулся в Якутск и начал работать в советских учреждениях. Переход национальной интеллигенции под знамёна советской власти способствовал распаду повстанческого движения. Поход Пепеляевской дружины к Якутску Никифоров встретил в штыки, оценив его как авантюру, и издал брошюру «Вторжение Пепеляева».

Научная работа и трагический финал

В 1923 году по приглашению постпреда Якутской республики при СНК РСФСР М.К. Аммосова Никифоров работал в Якутском отделе Московской выставки народного хозяйства РСФСР. В это время он опубликовал ряд брошюр и статей: «Звероводство и зверопромышленность в Якутии», «Этнографический очерк якутов», «Оленеводство», «Песцовый промысел на Крайнем Севере», «Природа, численность населения в 1922 г. в Колымском и Верхоянском округах, оленеводство и скотоводство», «О статистике в Вилюйском округе».

В апреле 1924 года при Центральном восточном издательстве создана Якутская секция, и Никифоров был направлен её секретарём. По инициативе М.К. Аммосова Академия наук СССР в апреле 1925 года приняла пятилетний план изучения Якутской АССР и создала специальную экспедицию. В.В. Никифоров был принят научным сотрудником-этнографом Вилюйского врачебно-санитарного отряда Якутской экспедиции АН СССР. С 6 июня 1925 года по март 1926 года он находился в разъездах по республике, проделав путь в 4009 км, обследовав 635 населённых пунктов с 4569 хозяйствами и населением 10 515 человек. В ноябре 1926 года выехал в Ленинград для обработки собранных материалов.

18 сентября 1927 года, по возвращении в Якутск по делам экспедиции, он был арестован. Обвинение гласило, что, зная о «контрреволюционном заговоре», он не сообщил советским органам. 21 августа 1928 года Особым совещанием Коллегии ОГПУ приговорён к высшей мере наказания, заменённой 10 годами заключения в концлагере. Василий Васильевич Никифоров скончался 15 сентября 1928 года в Новосибирской тюрьме в возрасте 62 лет.

Реабилитирован 3 февраля 1992 года.

Василий Васильевич Никифоров — Күлүмнүүр: олоҕо уонна үлэтэ

 — биллиилээх уопсастыбаннай диэйэтэл, учуонай, суруйааччы, суруналыыс, саха национальнай интеллигенциятын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ

Оҕо сааһа уонна үөрэҕэ

1866 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр Дүпсүн улууһун (билиҥҥинэн Уус-Алдан улууһа) Тэбик нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата — Василий Никифоров — Дьокуускай уездной училищетын бүтэрэн, 1840-с сыллар бүтүүлэригэр Дүпсүн улууһун суруксутунан ананан үлэлээбит. Василий үс саастааҕар аҕата өлбүт. Кинини улуус суруксута Д.Ф. Охлопков иитэ ылбыт.

Бастакы учууталларынан көскө ыытыллыбыт нуучча үөрэхтээхтэрэ Н.П. Странден уонна Д.А. Юрасов буолбуттар. Онтон Василий Дьокуускай прогимназиятыгар киирэн, биллиилээх педагог К.К. Атласовка үөрэммит.

Культуурнай-сырдатар уонна уопсастыбаннай үлэтэ

1890-с сыллар саҕаланыыларыгар Дүпсүн улууһун улуус баһылыгынан анаммыт. Бу дуоһунаска олорон киэҥ культуура-сырдатар үлэни ыыппыт:

• 1893 сыллаахха бэйэтин харчытынан алта хостоох церковно-приходской оскуола туттарбыт;
• бурдук үүннэриитин сайыннарыыга турууласпыт, арыгылааһыны уонна хаартылааһыны утары охсуспут;
• политссыльнайдарга – С.В. Ястремскайга саха норуотун ырыаларын уонна олоҥхолорун тылбаастыырыгар көмөлөспүт, Э.К. Пекарскай саха тылын тылдьытын оҥороругар күүскэ үлэлээбит.

1896 сылтан Дьокуускай статистическай комитетыгар үлэлиир. 1894–1896 сылларга биллиилээх Сибиряковскай экспедиция үлэтигэр кыттыбыт. 1896 сыллаахха Арассыыйа художественнай-промышленнай быыстапкатыгар (Нижнэй Новгородка) биллэр учуонай П.П. Семенов-Тян-Шанскай салайыытынан кыттыбыт. 1897 сыллаахха Дьокуускайдааҕы куорат публичнай библиотекатын өйөөбүт. 1902 сылтан Дьокуускай уокуруктааҕы суутугар уонна норуот ааҕар балаҕанын сэбиэтин чилиэнинэн үлэлээбит.

Бастакы нуучча өрөбөлүүссүйэтэ уонна «Саха уопсайа»

Бастакы нуучча өрөбөлүүссүйэтин идиэйэтин ылынан, онон кынаттанан, 1906 сыллаахха ыраахтааҕы былааһыгар хас да ирдэбили туруорсар «Саха сойууһун» тэрийэр. Ыраахтааҕы чиновниктара сойууһу революционнай тэрилтэ курдук сыаналыыллар уонна Киин комитет 10 чилиэнин кытта Никифоровы тутан хаайыыга угаллар. В.В. Никифоров хаайыыга балтараа сыл олорор. Ол кэмҥэ саха литературатыгар бастакы драманы – «Манчаары түөкүн» диэн айымньыны суруйар.

1907 сылтан Никифоров кыраай бастакы хаһыаттарыгар («Саха кыраайа», «Саха олоҕо», «Саха санаата») күүскэ үлэлиир.

Саха норуотун аатыттан

1912 сыллаахха Саха уобалаһын инородецтарын сийиэһэ ыытыллар, онно Романовтар династияларын 300 сылын көрсөр тэрээһиҥҥэ барар делегация талыллар. Бу делегация састаабыгар П.Н. Сокольников, Д.И. Слепцов уонна В.В. Никифоров киирбиттэрэ. Кинилэр араас боппуруостарга аналлаах 14 дакылаат бэлэмнииллэр: Государственнай Дуумаҕа сахалартан бэрэстэбиитэл баар буолуохтааҕын, Саха сиригэр земствоны киллэрии, тимир суол тутуута, Саха уобалаһыгар холуобунай буруйдаахтары көскө ыытааһыны тохтотуу, оскуолалары тутуу уо.д.а.

1914 сыллаахха Петербурга ыытыллыбыт бастакы үөрэхтээһин боппуруостарыгар аналлаах сийиэскэ саха сиригэр оскуола дьыалатын туругун, национальнай оскуолалары арыйыы наадатын туһунан дакылаатынан кыттыбыт. 

Нуучча классическай литературатын тарҕатыынан дьарыктаммыт, сахалыы тылбаастаабыт: Л.Н. Толстой «Власть тьмы», Н.В. Гоголь «Ревизор», «Женитьба» о.д.а. Саха уонна Сибиир хаһыаттарыгар араас ыстатыйалары элбэхтик бэчээттэппит.

1917 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ уонна Гражданскай сэрии кэмэ

1917 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэни В.В. Никифоров сэрэхэдийэ көрсүбүт. Уобалас сахаларын Бастакы көҥүл сийиэһигэр (кулун тутар–муус устар 1917 с.) өрөбөлүүссүйэ кыайыытыгар итэҕэйбэтин эппит, массыалары сэрэхтээхтик уонна эйэлээхтик туттуннарыыга ыҥырбыт. 1917 сыл кулун тутар 26 күнүгэр буолбут нуучча уонна саха бааһынайдарын бастакы сийиэһигэр земствоны киллэрии, үөрэх барытын бастакы кэрдиис үөрэҕин киллэрии, сири туһаныы кылаастаах систематын суох оҥоруу, сирдэри нэһилиэк сэбиэттэрин дьаһалыгар биэрии боппуруостара көрүллүбүттэр. Сийиэс делегаттара В.В. Никифоров уонна Г.В. Ксенофонтов этиилэринэн «Көҥүл» холбоһугу тэрийбиттэр. 1917 сыл бэс ыйыгар бу холбоһук «Саха үлэһиттэрин федералистар холбоһуктара» диэн ааттанан, бастаан 400-тэн тахса киһини холбуур, онтон ахсаана 1200 киһиэхэ тиийэр. В.В. Никифоров холбоһук бэрэсэдээтэлинэн талыллар.

Быстах кэмҥэ былаас Саха сиригэр земстволы киллэрбитин кэннэ Никифоров губернскай земскэй управа салайааччытынан анаммыт. Бу кэм кини оскуолалары аһарыынан бэлиэтэммит.

1919 сыл тохсунньутугар Сибииргэ Колчак былааһа олохтоммут. Никифоров кинини өрөбөлүүссүйэ иннинэ Саха сиригэр үстэ сылдьан билсэн, билэрэ. От ыйыгар Колчак ыҥырбыт Государственнай экономическай мунньаҕар үлэлээбит.

Советскай былаас олоҕуруута, тутуллуу

1919 сыл ахсынньы 15 күнүгэр Дьокуускайга советскай былаас олохтоммут. Сэбилэниилээх-революционнай штаб уурааҕынан В.В. Никифоров уобаластааҕы земскэй управаттан ууратыллан, тутуллубут. Сотору кэминэн тоҕус киһини («Оросин сэбилэниилээх буруйа» диэн халаан) өлөрүүгэ уураахтаан Омскайга көскө ыыппыттар. Кинини кытары В.И. Новгородов, Р.И. Оросин уонна Прадезников бааллара. Ол гынан баран СибЧека амнистиялаабыт. Оросин уонна Никифоров Новосибирскайга Сибнац (Сибирдааҕы национальностар наркоматын Саха подотдела) үлэтигэр ыытыллыбыттар.

Советскай былаас автономнай Саха сиригэр амнистияны биллэрбитин кэннэ Оросин, Никифоров уонна саха интеллигенциятын атын бэрэстэбиитэллэрэ Дьокуускайга төннөн кэлбиттэрэ уонна советскай тэрилтэлэргэ күүскэ үлэлээбиттэрэ. Национальнай интеллигенция советскай былааһы өйөөбүтэ. Пепеляев сэриитэ Саха сиригэр кэлиитин Никифоров сөбүлээбэтэҕэ, авантюра быһыытынан сыаналаабыта, «Пепеляев сэриилээһинэ» («Вторжение Пепеляева») диэн брошюра таһаарбыта.

Үөрэх-чинчийэр үлэтэ уонна олоҕун тиһэх күннэрэ

1923 сыллаахха РСФСР Совнаркомун Саха сиринээҕи бэрэстэбиитэлэ М.К. Аммосов Никифоровы Москватааҕы РСФСР народнай хаһаайыстыбатын быыстапкатын Саха салаатыгар үлэҕэ ыҥырбыт. Бу сылларга кини хас да брошюраны уонна ыстатыйаны бэчээттэппит: «Звероводство и зверопромышленность в Якутии», «Этнографический очерк якутов», «Оленеводство», «Песцовый промысел на Крайнем Севере», «Природа, численность населения в 1922 г. в Колымском и Верхоянском округах, оленеводство и скотоводство», «О статистике в Вилюйском округе».

1924 сыл муус устарыгар Киин илиҥҥи издательство Саха сирин салаата тэриллибитэ, онно В.В. Никифоров М.К. Аммосов дьаһалынан салаа секретарынан анаммыт. М.К. Аммосов көҕүлээһининэн ССРС академиятын наукатын 1925 сыл муус устарыгар Саха АССР-ы үөрэтиигэ биэс сыллаах былааны ылыммыта уонна анал экспедиция тэрийбитэ. В.В. Никифоров бу экспедиция Бүлүүтээҕи эмтээһин-санитарнай этэрээтин научнай үлэһитин быһыытынан үлэлээбитэ. 

1925 сыл бэс ыйын 6 күнүттэн 1926 сыл кулун тутарыгар диэри Саха сиринэн сылдьан, 635 нэһилиэнньэлээх пууну, 4569 хаһаайыстыбаны, 10515 киһини чинчийбит.

1926 сыл сэтинньитигэр хомуллубут матырыйаалларын сааһылаары Ленинградка барбыт. 1927 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр экспедиция дьыалатынан Дьокуускайга төннөн кэлээт, тутуллубут. Кинини «контрреволюционнай саагыбары» билэр эрээри, советскай тэрилтэлэргэ биллэрбэтэх» диэн буруйдаабыттар. 1928 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр ОГПУ Коллегиятын анал мунньаҕа үрдүкү миэрэҕэ уураахтыыр, онтон уларытан 10 сылга хаайыы лааҕырыгар ыытар. Василий Васильевич Никифоров 1928 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Новосибирскай хаайыытыгар 62 сааһыгар өлбүт.

1992 сыл олунньу 3 күнүгэр сырдык аата реабилитацияламмыт.