• Юкагир  литературатын төрүттээбит бастакы суруйааччы, бастакы ученай, государственнай, общественнай үлэһит 

Тэкки Одулок Үөһээ Халымаҕа Нелемнэй сирин тардыытыгар 1906 сыл ыам ыйын 22 күнүгэр элбэх оҕолоох юкагир дьиэ кэргэнигэр уон биирис оҕонон төрөөбүтэ. Дьоно быстар дьадаҥы, кыаммат-түгэммэт буоланнар, сэттэлээх-алталаах уолу хамначчыкка биэрэн кэбиһэллэр. Уол бэрт кыһалҕалаахтык. ыарахан үлэҕэ миккиллэн үөскүүр, баттал-атаҕастабыл диэни этинэн-хаанынан билэр. Ол эрээри бэрт сытыы-хотуу, туохха барытыгар сыстаҕас, нууччалыы бэркэ саҥарар уолу, бэлиэтии көрөн, церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэттэрэллэр. Кини син биир үлэлии-үлэлии үөрэнэрэ, ол да буоллар ааҕарга-суруйарга үөрэммитэ. Ааҕар дьаллыкка ылларбыта. Таҥара үөрэҕин тарҕатыыга үөрэхтээх киһи наада этэ. Ол эрээри Өктөөп революцията буолбута. Тэкки Одулок сыылынайдары кытта алтыһан үөскээбит буолан, олох уларыйарын үөрэ көрсүбүтэ, хотугу сиргэ аан бастакы комсомолец буолбута. Кини Дьокуускайга үөрэнэ барар баҕалаах этэ да, үрүҥнэргэ түбэһэн, сылтан ордук хаайыллан сыппыта, онтон күрээн Дьокуускайы булбута. Манна кини советскай-партийнай оскуолаҕа биир сыл үөрэммитэ, партияҕа киирбитэ. Дьоҕурдаах уолу манна эмиэ бэлиэтии көрөн, үөрэҕин салгыырыгар 1925 с. Ленинградка ыыппыттара. Ол үөрэнэ сылдьан, 1927 с. Чукоткаҕа ыытыллар научнай экспедицияҕа кыттыһан хоту барбыта. Манна кини элбэх матырыйаалы хомуйбута, ол түмүгэр үгүс научнай ыстатыйалары, “На Крайнем Севере” очерка кинигэтин суруйбута. 

Ленинград университетын этнографический салаатын 1931 с. бүтэрэн, аспирантураҕа киирбитэ. 1934 с. “Торговая эксплуатация юкагиров” диэн темаҕа диссертациятын көмүскээн, экономическай наука кандидата буолбута. Кини хотугу норуоттартан бастакы ученай буолбута. Кини олоҕун, үлэтин барытын хотугу норуоттар дьоллорун олохтуур туһугар анаабыта. 1931 с. Чукотскай национальнай уокуругу тэрийбитэ. Аян-Майскай партрайком 1 секретарынан, ССРС Хабаровскайдааҕы салаатын председателинэн үлэлээбитэ. Ленинградка, дьиэтигэр, бэрт сэдэхтик көстөн ааһар эбит. Кэргэнэ Ольга Николаевна Ленинград төрүт олохтооҕо, үөрэхтээх преподаватель дьахтар уонна уола Коля, аҕалара кэллэҕинэ, дьиэлэрэ сэргэхсийэрин, ученайдар, суруйааччылар мусталларын туһунан ахталлар эбит. Ол курдук Тэкки Одулок олох оргуйар үөһүгэр сылдьара. Ученай быһыытынан, Тэкки Одулок Улахан советскай энциклопедияҕа “Юкагирдар” уонна “Юкагир тыла” диэн ыстатыйалары бэчээттэппитэ. “Колымскай уокурук одууллара (юкагир- дара)” диэн чинчийэр үлэни уо.д.а. суруйбута.Тэкки Одулогу, кыра норуот маннык чаҕылхай соҕотох уолун, репрессия миэлиҥсэтэ эмиэ мэлийбитэ. Кинини 1937 сыл муус устар отут күнүгэр хаайбыттар уонна 1938 сыл кулун тутар уон сэттэ күнүгэр ыппыттар. Кэргэнин сыылкаҕа ыыталлар. 1955 с. алтынньы 29 күнүгэр ыраас аата чөлүгэр түспүтэ. Тэкки Одулок күн сиригэр баара-суоҕа отут икки эрэ сыл олорбута, ол эрээри кини бэрт аҕыйах сыл иһигэр үөрэх үрдүк чыпчаалыгар ыттыбыта, үгүһү ситиспитэ, отгон кини оҥорбут үлэтэ, хаалларбыт нэһилиэстибэтэ тугунан да кэмнэммэт күндү баай буолар. 

Кини Тэкки Одулок аатынан аан дойдуга аатырбыта, бу псевдонима “Кыракый Юкагир” диэн тылбаастанар эбит. 1927 сыллааҕы экспедициятын түмүгүнэн, 1933 с. “На Крайнем Севере” диэн кинигэтэ тахсыбыта. Ону этнографическай-географическай очеркалар диэн ааттаабыта. 

Тэкки Одулок хоту сиргэ олорор норуоттар олохторун-дьаһахтарын, хаһаайыстыбаларын, дьарыктарын, итэҕэллэрин, абыычайдарын туһунан сиһилии суруйбута.

Тэкки Одулокка албан ааты 1934 с. тахсыбыт “Улахан Имтеургин олоҕо” диэн сэһэнэ аҕалбыта. Сэһэн тахсаат да, тута омук тылларыгар тылбаастанан Англияҕа, Францияҕа, Чехияҕа бэчээттэммитэ. Сэһэн туһунан хайҕал тылын А.Толстой, Л.Сейфуллина, А.Фадеев, М.Горькай  уо.д.а. эппиттэрэ. Сэһэҥҥэ суруйааччы чукчалар революция иннинээҕи олохторун кэпсиир. Сүрүн герой — Имтеургин, табаһыт чукча. Кини норуот олоҕун бары өттүн хабан ойуулуур, итэҕэллэрин-абыычайдарын көрдөрөр.  Сэһэн, суруйааччы былаанынан, түөрт чаастаах буолуохтаах эбит. Бастакы чааһыгар Улахан Имтеургин революция иннинээҕи олоҕо көстүбүт буоллаҕына, кэлиҥҥи чаастарга били саҥа төрөөбүт Кыра Имтеургин улаатыыта, хамначчыт буолуута, үөрэхтэниитэ уонна саҥа олох туһугар охсуһааччы буолуута көстүөхтээх эбит. Сэһэн маҥнайгы эрэ чааһа тахсыбыта. Иккис чааһын издательствоҕа туттарбыт докумуона көстүбүт да, рукопиһа булулла илик эбит. Тэкки Одулок оччотооҕу советскай литератураҕа ким хайа иннинэ норуот дьылҕатын көрдөрөр исто- рическай-революционнай жанрга ылсыспыт эбит. 

Тэкки Одулок репрессияламмытын кэннэ кини аата да, айымньылара да эмиэ сүппүттэрэ. Арай 1959 с. Лидия Чуковская “Об одной забытой книге” диэн ыстатыйатын кэнниттэн биһиги маннык улахан киһилээхпит эбит диэн соһуйуу буолбута. Кинигэлэрэ эмиэ бэчээттэнэн барбыттара. 

Үлэлэрэ:

1. Одулы (юкагиры) Колымского округа https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/313 
2. Юкагирско-русский словарь; Эвенско-русский словарь https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/6526

Айымньылара:

1. Жизнь Имтеургина-старшего https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/159
2. Жизнь Имтеургина старшего https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/25816
3. Жизнь Имтеургина старшего https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/352
4. На Крайнем Севере https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/359
5. На крайнем Севере https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/10883
6. Улахан Имтеургин олоҕо: сэһэн https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/2672
7. Улахан Имтеургин олоҕо https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/339
8. Хуодиир сукидьэврэйрукунпэ титэ банҥу = Ходиэт эндьоонпэ таатмиэҥи https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/3470 

Эбии көр:

1. Тематическая коллекция “Тэки Одулок-Спиридонов Николай Иванович” https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/collections/2160