(25.01.1906 — 22.08.1987)
– ЯАССР уһулуччулаах государственнай деятелэ. XX үйэ ортотугар оҕо социальнай көмүскэлин уонна оҕо саадтарын тэрийии, сайыннарыы боппуруостарын сүрүннээбитэ. Кини салалтатынан республикаҕа сэрии кэннинээҕи сылларга тулаайах оҕолорго аналлаах анал оҕо тэрилтэлэрин уонна интернат-дьиэлэр ситимнэрэ тэриллибитэ.
Мария Дмитриевна Нартахова 1906 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Абаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1925 сыллаахха Нөөрүктээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. Общественнай үлэтин 1925 сылтан төрөөбүт нэһилиэгэр бастакы пионерскай этэрээт баһаатайын быһыытынан саҕалаабыта.
1926—1930 сылларга Иркутскайдааҕы педрабфакка үөрэммитэ. Дойдутугар төннөн баран Абаҕа холкуоһун бэрэссэдээтэлинэн, ону тэҥэ сэттэ кылаастаах оскуолаҕа учууталынан үлэлээбитэ. Кэлин Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын техникумугар преподавателинэн анаммыта. 1931 сыл бэс ыйыгар Өлүөхүмэ райкомун быһаарыытынан ВКП(б) чилиэнигэр киирбитэ.
1932 сыл олунньутуттан 1934 сылга диэри Саха сиринээҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэтигэр инструкторынан, дьахтар секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1934 сыл бүтүүтүгэр саҥа тэриллибит Горнай оройуонун райисполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Бу дуоһунаска биэс сыл үлэлээн, оройуону административнай биирдии быһыытынан бөҕөргөтүүгэ, колхозтары тэрийиигэ, оскуола, балыыһа, кулууп, оҕо тэрилтэлэрин тутуутугар улахан туһаны оҥорбута. Манна үлэлии сырыттаҕына салайар дьоҕура эбиллэн, уопут мунньуммута.
1939 сыллаахха Саха АССР Совнаркомун иннигэр сэбиэскэй тутууга үөрэтэр куурустары тэрийэн, кинини сэбиэдиссэйинэн анаабыттара. Кэлин кинини ЯАССР Народнай Комиссардарын Сэбиэтин инструктордарын бөлөҕүн салайааччытынан бигэргэппиттэрэ. Бу дуоһунаска түөрт сыл үлэлээбитэ. Улуу Аҕа дойду сэриитин сылларыгар бырабыыталыстыба делегациятын кытта I Украинскай фроҥҥа Саха сирин үлэһиттэрин бэлэхтэрин туттарыыга сылдьыбыта. Хомуллубут үбүнэн «Советскай Саха» диэн танковай колонна тутуллубута уонна фрот бастыҥ танкистарыгар туттарыллыбыта.
1946—1947 сылларга Мария Дмитриевна Саха сиринээҕи обком партиятын инструкторынан, онтон Мэҥэ-Хаҥалас райкомун иккис сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Сэрии кэнниттэн социальнай хааччыйыы эмиэригэр туруоруллан, республика социальнай хааччыйыытын миниистиринэн алта сылтан ордук үлэлээбитэ. Сэрии инбэлииттэрин, өлбүт фронтовиктар дьиэ кэргэттэрин пенсиянан хааччыйыыны олохтообута, республика үгүс оройуоннарыгар сылдьыбыта, инбэлииттэргэ анал дьиэлэри арыйбыта.
1954 сыл муус устар 12 күнүгэр Мария Дмитриевна Нартахова Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлинэн (республика президенинэн) талыллыбыта. Бу солоҕо 1963 сылга диэри, пенсияҕа тахсыар дылы — тоҕус сыл үлэлээбитэ. Бу кэм 50-60-с сыллар Саха сирин оҥорон таһаарар күүстэрин тэтимнээхтик сайдыытын сыллара этэ: алмааһы баһылааһын саҕаламмыта, Мирнэй куорат туга да суох, кураанах сиргэ тутуллубута, слюда, сурьма уонна гаас промышленноһа сайдыбыта. Тыа хаһаайыстыбатыгар колхозтары бөдөҥсүтүү уонна техникэлээһин ыытыллыбыта. 1956 сыллаахха Саха государственнай университета тэриллибитэ, 1957 сыллаахха Москубаҕа саха литературатын уонна искусствотын бастакы декаадата ыытыллыбыта.
Мария Дмитриевна улахан общественнай-политическай үлэни ыыппыта: ССРС Үрдүкү Сэбиэтин төрдүс ыҥырыытын уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэһис ыҥырыытын депутатынан талыллыбыта. Кини үлэтэ партия уонна правительство таһымыттан үрдүктүк сыаналаммыта: «Үлэ Кыһыл Знамята» икки төгүллээх орденынан (1952, 1958), ССРС мэтээллэринэн бэриллибитэ, 1981 сыллаахха «КПСС чилиэнигэр 50 сыл» бэлиэ туттарбыта.
1987 сыл атырдьах ыйыгар 82 сааһыгар олохтон туораабыта.
Эбии көр: