(14.08.1919 – 01.04.1990)

 

• саха норуотун бэйиэтэ, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ

 

Талааннаах бэйиэт, суруйааччы, тылбаасчыт Леонид Андреевич Попов Сунтаар улууһугар Арыылаах нэһилиэгэр 1919 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр төрөөбүтэ диэн суруллар. Ол эрээри архыып үлэһитэ Аркадий Яковлев докумуоннары хасыһан көрбүтүнэн, кини атырдьах ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт эбит.

Саха педагогическай институтун уонна А.М.Горькай аатынан литературнай институт иһинэн үлэлиир Үрдүкү литературнай курстары үөрэнэн бүтэрбитэ.   Саха АССР үөрэҕириитин министиэристибэтигэр (1941-1943), “Кыым” хаһыакка (1949-1951), Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар (1951-1959), “Хотугулуу сулус” сурунаал редакциятын отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлэтэлээбитэ.  

Леонид Попов маҥнайгы хоһоонноро («Испания ыччатыгар», «Ыччат ырыата», «Сындыыс», «Ырыа») 1937 сыллаахха «Бэлэм буол», «Эдэр большевик», «Кыым» хаһыаттарга, «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэммиттэрэ. 1943 сыллаахха «Күүтэбин көрсүһэр күннэри» диэн маҥнайгы хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта. Бу сылтан саҕалаан суруйааччы хоһоон, поэма, уочарка, кэпсээн, сэһэн, роман курдук араас жанрдарга холонор. Суруйааччы талаана поэзия жанрыгар ордук арыллан, саха литературатын историятыгар бастатан туран, истиҥ иэйиилээх лирик-поэт быһыытынан сыаналанар.

Саха поэзията ис хоһоон, жанр, форма, уобарастааһын өттүттэн сайдыытыгар, поэтическай култуура таһыма үрдүүрүгэр Л.Попов киллэрбит кылаата улахан.

Л. Попов Саха сирин эрэ буолбакка, Россия биир биллэр бөдөҥ суруйааччыта, поэта, драматура, тылбаасчыта, журналиһа этэ. Үйэ анардаах айар үлэтин устатыгар 40-тан тахса кинигэни таһаартаран хаалларбыта. Поэт айымньылара элбэх норуоттарын тылларынан тылбаастанан тахсыбыта. Ону ааһан омук сирдэригэр кытта кини хоһоонноро бэчээттэммиттэрэ. Ол курдук, «Я — ветка тайги», «Утро над Леной», «Близкое солнце», «От океана до океана», о.д.а. 

Поэт лирическэй хоһоонноро Россия таһымыгар үрдүк биһирэбили ылбыттара. Ол курдук, кини хоһооннорун биллиилээх нуучча поэттара А. Ахматова, А. Преловскай, И. Фоняков, И. Бауков, П. Железнов, Ю. Разумовскай, Р. Казакова, Л. Пеньковскай уо.д.а. тылбаастаабыттара. 

Анна Ахматова тылбаастаабыт тоҕус хоһооно 1952 сыллаахха «Дружба народов» сурунаалга, 1953 сыллаахха «Утро над Леной» хомуурунньукка киирбиттэрэ, Россия поэзиятын кыһыл көмүс фондатыгар уурулла сытар.

 

Леонид Попов элбэх ырыа буолбут хоһооннорун билиҥҥэ диэри норуот сөбүлээн ыллыыр. Ол курдук, «Студент доҕорбор», «Илиибэр эн илиин баар курдук», «Кыталыктар кырдаллара», «Хоптолор», «Эйэ ырыата» о.д.а. ыччат таптаан ыллыыр ырыаларынан буолбуттара.

 

Ону таһынан, Л. Попов проза жанрыгар ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Проза жанрыгар киирэригэр оҕолорго аналлаах айымньыларыттан саҕалаабыт. Ол туһунан саха народнай поэта П.Тобуруокап маннык суруйар: «… прозаҕа бастакы боччумнаах холонуута, apaaha, «Ыраах тыаҕа» диэн оҕолорго аналлаах кинигэтэ этэ. Бу саха норуотун биир саамай төрут, киһи-хара буолбут, дууһатын толуммут идэтигэр эдэр киһини уһуйуу буолбакка эрэ, Саха сирин аар тайҕатыгар сүгүрүйүү, кини кутун тутар, уйулҕатын хамсатар кэрэтин умсугуйан олорон хоһуйа- дьүһүйэ сатааһын этэ. Биһиги барыбыт үөрүөхпүт иһин ол бэркэ табыллыбыт. Хайдах эрэ ис иһиттэн тахсыылаахтык суруллубут. Ити кинигэни атын да омуктар ааҕааччылара биһирии, сэргии көрсүбүттэрэ. «Ааттаммат кыыл» диэн бэрт бэлиэ кэпсээни Леонид Попов оҕолорго эмиэ бэлэхтээн турар. Манна саха киһитин революция иннинээҕи психологията, кини өйө-санаата, олоҕо-дьаһаҕа биллэр ситиһиилээхтик, кырдьыктаахтык ойууламмыттара. Бу икки айымньы поэт Л.Попов улахан прозаическай формаҕа холоноругар, онно көһөрүгэр дьоһуннаах олуктар буолбуттара туох да мунааҕа суох. Ону таһынан бу кэпсээннэр оҕоҕо аналлаах сахалыы прозаҕа бүтүннүүтүгэр көстүүлээх миэстэҕэ турсар айымньылар.»

Кэлин “Тоҕой сэлэ”, “Мэйи сирэ” романнары, “Күндэли” сэһэни суруйбута. 1982 с. “Күннээх таас” диэн кинигэтэ тахсыбыта. Л. Попов биир чулуу айымньытынан “Улуу Туймаада” (1945) диэн историческай драмата буолар. Драма политика араас охсуутугар түбэһэн, үйэ аҥара бэчээттэммэккэ сыппыта. 1995 эрэ сыллаахха автор олохтон барбытын кэннэ драма күн сирин көрбүтэ. Айымньыга нууччалар Туймаада хочотугар кэлиилэрэ ойууланар. Сүрүн геройдар — историческай личностар: Головин воевода, саха кинээстэрэ Лөгөй, Мамык. «147-с урдэл», «Тубуктээх сынньалан» диэн драмалара театр сценатыгар туруорулла сылдьыбыттара.

Л. Попов тылбааска эмиэ үлэлээбитэ. Ол курдук, Н. Гоголь “Тарас Бульбатын”, Б. Полевой “Дьиҥнээх киһи туһунан сэһэнин”, А. Фадеев “Эдэр гвардиятын” сахалыы тылынан саҥардыбыта. 

Леонид Попов РСФСР суруйааччыларын бары съезтэригэр делегатынан сылдьыбыта уонна ол съезтэргэ салайар састаапка талыллара. Киниэхэ саха литературатын сайдыытыгар уһулуччулаах үтүөлэрин иһин Саха Республикатын народнай аат инэриллибитэ, кини «Бочуот Знага», «Үлэ Кыһыл Знамята» орденнарынан, үгүс мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Леонид Андреевич Попов 1944 сылтан ССРС Суруйааччыларын союһун чилиэнэ этэ.

 

Виртуальная выставка о поэте

Оҕолорго айымньылара:

1. Бу туохтарый? https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13815
2. Куобахчаан https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13804
3. Оҕолор: орто саастаах оҕолорго кэпсээннэр уонна очеркалар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/14103 
4. Хоһооннор, кэпсээннэр https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13803
5. Ыраах тыаҕа : [орто уонна улахан саастаах оҕолорго] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13801

 

Хоһоонноро:

1. Айымньылар. Күндү таас тэҥэ: хоһооннор, поэмалар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13835
2. Аман аатталым: хоһооннор https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13833
3. Истиҥ сүрэхтэн : [хоһооннор уонна поэмалар] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13802  
4. Кынаккын уун миэхэ, кыталык : [хоһооннор] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/10760 
5. Күннээх таас: кэпсээннэр, сэһэн https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/10762 
6. Күн чугас https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13814
7. Күүтэбин көрсүһэр күннэри: ырыа-хоһоон https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13800 
8. Талыллыбыт айымньылар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13813
9. Хаамыах халыҥ хаарынан https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13811
10. Ырыа буолбут олох https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/9330

 

Драмалара:

1. Охоноос уолаттара: пьесалар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13812
2. Түбүктээх сынньалаҥ: 3 оонньуулаах, 6 хартыыналаах пьеса https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/14792
3. Улуу Туймаада = Великая Туймаада: үс төгүллээх, сэттэ хартыыналаах историческай драма https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13834

 

Прозалара:

1. Күндэли: Сэһэн. Кэпсээннэр https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/10763
2. Күндэли : сэһэн, кэпсээннэр https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13476 
3. Күн таастаах тайҕабар: кэпсээннэр, очеркалар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13810
4. Мэйи сирэ: “Тоҕой Сэлэ” роман иккис кинигэтэ https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/10761
5. Советскай Союз Геройа Федор Кузьмич Попов https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/17888
6. Тоҕой Сэлэ: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/10810 

 

Айымньыларын тылбаастара:

1. Алмазный край: стихи https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13808
2. Близкое солнце: стихи и поэмы https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13837
3. Грани алмаза: стихи якутских поэтов https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/87104
4. Детям: якутские рассказы: для младшего и среднего школьного возраста https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/114806
5. Жизнь, ставшая песней: стихи https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13805
6. Земля Олонхо: стихи поэтов Якутии https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/47433
7. Зову май: стихи: перевод с якутского https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13838
8. Из века в век. Якутская поэзия https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/24195
9. Ищу алмазы: cтихи https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13831
10. Кюндэли: лирическая повесть https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13820
11. От океана до океана: стихотворения и поэмы https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13836
12. Песни Вилюя: стихи https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13819
13. Росинка : Для детей дошк. и младш. школ. возроста https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13809 
14. Свет над тайгой: стихотворения и поэмы https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13806
15. Сибирские строки: русские и советские поэты о Сибири https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/61123 
16. Снегопад: стихи и поэмы https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13816
17. Таежные тропы: рассказы https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13817
18. Твердость – десять: стихи https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13818
19. Тогой Сэлэ : Роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13839
20. Тогой Сэлэ: роман https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/10759
21. Утро над Леной: стихи и поэмы https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13807
22. Я – ветка тайги: стихи https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/13832

 

Аудио:

1. Ааттаммат кыыл : [аудиокэпсээн] https://kids.nlrs.ru/leonid-popov-aattammat-kyyl/
2. Ааттаммат кыыл : [аудиокэпсээн] https://kids.nlrs.ru/popov-leonid-andreevich-aattammat-kyyl-audiokepseen/ 

 

Ырыа буолбут хоһоонноро:

1. Алексеев, Аркадий Михайлович. Эйигин кытары сиэттиһэн… : ырыанньык https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/89224
2. Зырянов, Василий Алексеевич. Кырыымпам дорҕоонноро [Ноты] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/12207 
3. Михеев, Ефим Алексеевич. Кырыымпам кыллара https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/104171
4. Салиман-Владимиров, Давид Федорович. Ыччат ырыалара https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/104198
5. Салиман-Владимиров, Давид Федорович. Якутские песни : для голоса или хора в сопровождении фортепиано https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/95845 
6. Уус-Алдан улууһун мелодистара https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/104152
7. Филиппов, Лазарь Степанович. Хотугу мелодиялар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/82398
8. Чахов, Александр Иванович. Эдэр саас ырыалара [Ноты] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/105214
9. Ырыалар: саха мелодистарын уонна эдэр композитордарын хомуурунньуга https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/104169
10. Ырыанньык / [хомуйан оҥордо Г. Г. Вешников] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/70574
11. Эйиэхэ мин ырыа бэлэхтиим: [ырыанньык] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/105278

 

Тылбаастара:

1. Гоголь, Николай Васильевич. Талыллыбыт сэһэннэр https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/18817
2. Гоголь, Николай Васильевич. Тарас Бульба https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/18822
3. Лермонтов, Михаил Юрьевич. Хоһооннор, поэмалар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/96590
4. Лермонтов, Михаил Юрьевич. Хоһооннор. Поэмалар https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/17872
5. Маршак, Самуил Яковлевич. Уон икки ый : [оскуолаҕа киириэх иннинээҕи саастаах оҕолорго саҥа дьыллааҕы остуоруйа] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/17871
6. Полевой, Борис Николаевич. Дьиҥнээх киһи туһунан сэһэн https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/17891
7. Фадеев, Александр Александрович. Эдэр гвардия: [роман] https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/open/17890

 

Эбии көр:

1. Книги с автографами народных писателей Республики Саха (Якутия) https://kids.nlrs.ru/category/zolotoj-fond-biblioteki/knigi-s-avtografami-narodnykh-pisatelej-respubliki-sakha-yakutiya/ 
2. Леонид Андреевич Попов https://landscape.nlrs.ru/50 
3. Тематическая коллекция в ЭБ НБ РС(Я) “Попов Леонид Андреевич”  https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/collections/440