– Исидор Никифорович Барахов-саха норуотун килбиэннээх уола, уһулуччулаах судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл, Саха судаарыстыбаннаһын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ
(12.02.1898 – 15.09.1938)
Исидор Барахов-Саха сирин историятыгар биир биллэр, ытыктанар киһи. Кини аата биһиги республикабытын тэрийбит Максим Аммосов, Платон Ойуунускай уонна да атын уһулуччулаах деятеллэр ааттарын кытта сэргэ турар.
Исидор Үөһээ Бүлүү улууһун Харбалаах нэһилиэгин кыракый тайҕа алааһыгар төрөөбүтэ. 1912 сыллаахха Үөһээ Бүлүү түөрт кылаастаах церковно-приходской училищетын бүтэрэн баран, Бүлүүтээҕи үрдүкү начаалынай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Онно кини учууталлара саха норуотун үтүө дьонноро — Алексей Елисеевич Кулаковскай, Петр Харитонович Староватов, Семен Андреевич Новгородов этилэр. Бу биллиилээх сырдатааччылар, оҕолору суруйарга-ааҕарга эрэ буолбакка, төрөөбүт дойдуларын, тылын-өһүн, үгэстэрин таптыырга үөрэтэллэрэ.
Училище кэнниттэн Исидор Дьокуускайга баран учуутал семинариятыгар киирбитэ. Онно Максим Аммосовы уонна Платон Ойуунускайы кытта билсибитэ. Кинилэр түргэнник доҕордоһон саха сиригэр олоҕу хайдах тупсарар туһунан бииргэ толкуйдаан барбыттара, республика лидердэрэ буолбуттара.
Исидор Никифорович учууталынан үлэлээбитэ, оскуолалары арыйарга көмөлөспүтэ, оҕолору үөрэппитэ. Оттон дойдуга өрөбөлүүссүйэ буолбутугар Бүлүү уокуругар саҥа, Сэбиэскэй былааһы олохтуурга үлэлэспитэ. Кини араас партийнай тэрилтэлэргэ сэкиритээрдэринэн сылдьыбыта, онтон 1922 сыллаахха, баара — суоҕа 24 саастааҕар, Саха сирин бырабыыталыстыбатын-Норуот Хамыһаардарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Бу олус эппиэттээх дуоһунаска Исидор Никифорович республиканы салайбыта, улахан суолталаах боппуруостары быһаарбыта, дьон туһугар кыһамньытын уурубута.
Исидор Барахов бииргэ үлэлиир үөлээннээхтэрин Максим Аммосовы, Платон Ойуунускайы кытта Саха сирэ автономнай республика буоларын ситиспитэ. Ол аата Саха сирэ үгүс дьыалаларын бэйэтэ быһаарынар, хаһаайыстыбатын, оскуолаларын, балыыһаларын салайар, тылын-өһүн, култууратын харыстыыр быраабы ылбыта. И.Барахов элбэх ыстатыйалары суруйбута, Москубаҕа буолбут съезтэргэ тыл эппитэ. «К вопросу об автономии якутов», «Автономные области, республики и трудовые коммуны», «Тактика «РКП в Якутии», «Образование ЯАССР», «Автономная Якутия и наши задачи», «Сущность советской автономии и Якутия» уонна да атын үлэлэригэр бары норуоттар политикаҕа, экономикаҕа тэҥ бырааптаахтарын көрдөрбүтэ, норуот бэйэтин дьылҕатын бэйэтэ салайыахтаах диирэ.
1926 сыллаахха Барахов Москубаҕа, марксизм куурустарыгар үөрэнэ барбыта. Онтон Кыһыл профессура Экономическай институтугар үөрэнэ киирбитэ. Бу биир саамай инники күөҥҥэ сылдьар институт этэ, онно саамай өйдөөх, тургутуулаах дьону эрэ ылаллара. Исидор Никифорович бу институту бүтэрбит соҕотох саха буолбута. Үөрэнэн Баран Москубаҕа, партия Киин Комитетыгар үлэлээбитэ, Сибиир уонна Дальнай Восток дьыалаларынан дьарыктаммыта. Ол эрээри Кини саха сирин туһунан хаһан да умнубатаҕа. Хас күн аайы төрөөбүт республикатыгар хайдах көмөлөһөр туһунан толкуйдаабыта.
Барахов куруук сурук суруйара, дойду салайааччыларын кытта көрсүһэрэ, Саха Сиригэр суол, оскуола, балыыһа, собуот арыллан үлэлиэхтээхтэрин туруорсара. Алдан улууһугар көмүһү хостооһуну саҕалыырга олус элбэҕи оҥорбута. Саха сиригэр тимир суол, Ленскэй пароходствота, көлүөһэлээх суоллары тутуохха наадатын эмиэ этэрэ. Кини Саха сирэ улахан дойдуну кытта табыгастаах суолунан сибээстээх буолуон баҕарара.
Исидор Никифорович төрөөбүт тылын, төрөөбүт култууратын олус сөбүлүүрэ. Оҕолор сахалыы үөрэтиэхтээхтэр, кинигэ ааҕыахтаахтар, сурук суруйуохтаахтар диирэ. Кини учууталыгар Семен Новгородовка саха алпабыытын оҥорорго көмөлөспүтэ, сахалыы тыллары буукубанан суруйар табыгастаах буоларын толкуйдаабыттара. Барахов саха тылынан тахсар бастакы “Манчаары” хаһыат эрэдээктэрэ буолбута. Кэлин хаһыаты «Кыым» диэн ааттаабыттара. Барахов көмөтүнэн саха бастакы буквара «Сахалыыт сурук-бичик»тахсыбыта. Манан тыһыынчанан саха оҕото ааҕарга-суруйарга үөрэммитэ.
Исидор Никифорович саха суруйааччыларын уонна учуонайдарын — Алексей Кулаковскайы, Анемподист Софроновы, Платон Черных-Якутскайы, этнограф Петр Слепцовы кытта доҕордоспута, суруйсубута. Кинигэ таһааралларыгар көмөлөспүтэ, өйөөбүтэ, сүбэ-ама биэрбитэ. 1926 сыллаахха Баку куоракка түүр тыллаах омуктар сийиэстэригэр сылдьан саха сиригэр оҕолору төрөөбүт тылынан үөрэтэллэрин уонна саха учуонайдара сурук-бичик оҥороллорун туһунан кэпсээбитэ. Кини дакылаата улахан болҕомтону таппыта.
И. Барахов наука сайдарыгар элбэх сыратын анаабыта. Саха сирин сайыннарар туһугар кини айылҕатын, баайын-дуолун үөрэтиэххэ наадатын бэлиэтиирэ. Сири-уоту чинчийэр, сир баайын-дуолун көрдүүр экспедицияларга кыттыһан сылдьыбыта, үүнээйилэри, кыыллары үөрэтэр учуонайдары өйөөбүтэ. Аҥардас билии көмөтүнэн республиканы дьиҥнээхтик күүстээх оҥоруохха сөп диэн итэҕэйэрэ.
Хомойуох иһин, Исидор Никифорович дьылҕата трагическай этэ. Олунньу 3 күнүгэр 1938 с. Исидор Никифорович репрессия ыар дьалхааныгар тутуллан, суут үрдүкү миэрэтигэр ууруллубута. ССРС Үрдүкү суутун Байыаннай коллегиятын быһаарыытынан алтынньы 31 күнүгэр 1956 с. сырдык аата реабилитацияламмыта.
Бүгүн Исидор Барахов чиэһинэй, хорсун, муударай киһи быһыытынан ахтабыт. Кылгас эрээри олус чаҕылхай олоҕу олорбута. Кини тугу оҥорбутун барытын Саха сиригэр, норуотугар анаан оҥорбута. Ылыммыт соругун-сыалын үксүн ситиспитэ. Төрөөбүт тылбыт тыыннаах баар, оскуолаларга үөрэтэллэр, кинигэлэр, хаһыаттар тахсаллар. Суолбут-ииспит, көмүс хостонор, собуоттар, фабрикалар үлэлииллэр. Биһиги республикабыт инникитин диэки сайдар, үүнэр.
Исидор Никифорович Барахов аатынан Дьокуускайга уонна да атын куораттарга уулуссалар ааттаммыттара, кини аатын оскуолалар сүгэллэр. Дьон кини туһунан кинигэ суруйар, киинэ устар.
Эбии көр
- Виртуальная выставка, посвященная 125-летию Исидора Никифоровича Барахова https://nikolaevcentre.ru/virtual/44/index.html
- История кэрэһитэ Исидор Барахов https://vv.cbsykt.ru/istoriya-kere%D2%BBite-isidor-barahov/
- Тематическая коллекция “Барахов Исидор Никифорович” https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/school/collections/270
