(08.04.1914 – 31.05.1993)
– биллиилээх суруйааччы, педагог, улуу киһибит А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй төрөппүт уола.
Реас Кулаковскай 1914 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ. Кини Реас диэн дьикти аатын, кыыһа доцент Людмила Реасовна этэринэн, аҕата алҕаан: «Эрэйи аас, Реас» диэн ааттаабыта дииллэр эбит.
Реас 12 саастааҕар төгүрүк тулаайах хаалбыта. Таатта улууһун IV (төрдүс) Дьохсоҕон нэһилиэгин киһитигэр Кулаковскай Иван Васильевич (Быргый Уйбаан) диэн, эһэтин бииргэ төрөөбүт быраатын кийиитигэр, огдообо Татьяна Ивановна Кулаковскаяҕа иитиллэн борбуйун көтөхпүт. Бэйэлэрэ тиийиммэт-түгэммэт да олохтоох буоллаллар, тулаайах, ыарыһах уолга көмө буолбут аймахтарын, билэр дьонун көмөтүнэн үөрэнэн, Чөркөөх оскуолатын алта кылааһын бүтэрбитэ. Онтон Дьокуускай педтехникумун бүтэрэр. Ол кэмин Реас Алексеевич маннык ахтар: “Дьокуускай куоракка ЯПТ-ны бүтэрбитим. Ол бүтэрэр кэммэр миэхэҕэ олох үс суолун төрдүлэрэ көстө түспүтэ
- Литература аартыга. Мин онтон куттаммытым. Итич- чэлэргэ аҕам “буржуазнай националист” диэн ынырык ааты сүгэ сылдьар кэмэ этэ.
- Пантелеймон Иннокентьевич угуйуутунан артист буолар суол төрдө. Ону мин, оччотооҕу, хантан да сүбэ ылар киһитэ суох төгүрүк тулаайах, санаабар артист “лич- нэй слава” курдук костөн, сирбитим.
- Учуутал буолуу. Мин итини киһи аймах кэнчээритин ортотугар сылдьыынан, ыччаттары үтүөкэн аартыкка кил- лэрсии быһыытынан сыаналааммын, икки илиибин өрө ууммутунан ол суолга үктэнэ түспүтүм”
Иннэ гынан, учуутал идэтин ылан Тааттанан, Чурапчынан, Бороҕонунан уо.д.а. сирдэринэн бэрт айымньылаахтык үлэлээбитэ. Кэлин, 1945 сылтан 1948 сылга диэри пединститукка үөрэммитэ.
Реас Алексеевич, чугас дьоно этэллэринэн, отучча саастааҕыттан былыргы саха олоҕун, биллибэт күүстэр, айылҕа араас көстүүлэрин, норуот үһүйээннэрин кыра-кыралаан суруйа сылдьыбыт. Ол гынан баран ити суруйуулара, оччотооҕу кэмҥэ «норуот өстөөҕүн», «буржуазнай-националист» уола буоларынан, тутатына бэчээттэнэр кыаҕа суоҕа. Арай 1962 сыллаахха, обком Саха сиринээҕи бюротун уурааҕын эрэ кэнниттэн, А.Е.Кулаковскай сырдык аата норуотугар төннүөх курдук сибики биллибитигэр, “арааһата, суруйарга дьэ сөп кэм кэлбит эбит” дии саныыр. Бу туһунан булгуруйбат быһаарыыны ыларыгар профессор Г.П. Башарин уонна народнай суруйааччы Суорун Омоллоон тирэх-өйөбүл буолаллар. Реас Алексеевич “Наммаҕа” диэн бастакы кэпсээнин уонна “Бойуоту” суруйар. 1965 сыллаахха бастакы кинигэтин, тэттик кээмэйдээх кэпсээннэрин хомуурунньугун «Сыккыс» диэн ааттаан таһаартарар. Ити курдук, литература эйгэтигэр киирэн хаалар.
1971 сыллаахха «Сэһэннэр» диэн ааттаах кинигэтэ күн сирин көрбүтэ. Онтон 1976 с. таһаартарбыт «Сиккиэр» диэн кинигэтэ ааҕааччылар улахан сэҥээриилэрин ылбыта. Манна Реас Кулаковскай «Аан аһылынна» диэн сэһэнэ ааҕааччы болҕомтотун ордук тардыбыта. Саха сиригэр Олунньутааҕы революция кэннинээҕи кэм ойууланар. Айымньы сүрүн геройа, дохсун майгылаах баайдар хамначчыттара, бэйэтин көлөһүннээччилэрин утары турунарга сананыыта ааҕааччыны долгутардыы ойууламмыт.
Бу кинигэтин кэннэ Реас Алексеевич «Олоҕу таптаа» диэн улахан саастаах оҕолорго анаан таһаартарбыт кинигэтэ 1980 сыллаахха, оттон «Сэһэннэр, кэпсээннэр» диэн боччумнаах кинигэтэ 1984 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствотынан бэчээккэ тахсыбыттара.
Бу кинигэлэргэ автор эдэр ыччаты төрөөбүт дойдуну, тулалаан турар айылҕаны харыстыырга угуйар. Манна үгүс экологическай проблемалары таарыйар айымньылара киирбиттэрэ.
Суруйааччы 1988 сыллаахха «Кэпсээннэр» диэн кинигэтин таһаартарбыта. Дьэ бу айымньыларын тэнэ кини, ордук дьаныһан уонна умсугуйан туран, «Аҕам олоҕо» диэн ахтыы-сэһэнин суруйбута. Сэһэн бэчээккэ 1990 сыллаахха тахсыбыта. Реас Алексеевич абатын А.Е.Кулаковскай олоҕун бүтүннүүтүн араас документальнай матырыйаалларга, аймах-билэ дьонун ахтыыларыгар, олоххо буола сылдьыбыт түбэлтэлэргэ даҕатан көрдөрбүтэ. Реас Алексеевич биһиги улуу поэппыт, ученайбыт А.Е.Кулаковскай туһунан уустаан-ураннаан сиһилии, кырдыктаахтык, ылыннарыылаахтык суруйан хаалларбыта биһиги норуоппутугар үйэлэргэ өлбөөдүйбэт үтүө бэлэх.
Реас Кулаковскай хоһоонньут быһыытынан эмиэ биллэр. 1993 сыллаахха кини «Лунку киэһэ», «Орто дойду олохтооҕо Ордьоот оҕонньор» диэн хоһооннорун кинигэлэрин таһаартарбыта. Оҕолору кытта өр үлэлээбит учуутал киһи оҕолорго аналлаах кинигэлэрэ ордук тыл-өс өттүнэн хомоҕойдор, эдэр ыччаты кэрэҕэ-сырдыкка, кэскиллээххэ ыҥырар ураты күүстээхтэр. Суруйааччы 1993 сыллаахха, суох буолтун кэннэ кини икки кинигэтэ бэчээттэнэн таҕыста: «Олох лабаалара» диэн сэһэннэрин, кэпсээннэрин хомуурунньуга уонна кини кыыһа Людмила Реасовна бэчээккэ бэлэмнээбит: «Кистэлэн кэпсээним» диэн кинигэтэ. Манна Р.Кулаковскай араас кэмнэргэ суруйбут ахтыылара, кэпсээннэрэ, сэһэннэрэ, норуот айымньытыгар тирэҕирбит үһүйээннэрэ киирбиттэр.
Реас Алексеевич — кырдьаҕас, опыттаах педагог, элбэх оҕо аҕата, элбэх сиэн эһэтэ. Онон кини оҕолор бастыҥ доҕордоро, оҕо дууһатын бэркэ билэр, куттарын туттарбыт киһилэрэ. Онон буоллаҕа буолуо, оҕоҕо аналлаах айымньылара сюжетнай-композиционнай да тутулунан тупсаҕайа, тыла-өһө чуолкайа, ырааһа, иитэр-үөрэтэр суолтата дириҥэ эдэр ааҕааччыны астыннарар айымньылар.
«Кистэлэн кэпсээним» диэн кинигэтигэр хас да оҕолорго анаммыт айымньылара киирбиттэрэ: «Дабдарыйа удаҕан», «Хооһох оҕото», «Танара быйаҥа» уо.д.а.
Дьэ ити курдук, айылҕаттан араас өттүттэн айдарыылаах Р.А.Кулаковскай улахан олоҕу олорбута. Кини 60 сааһын туолуутугар аҕатын дьыалата «тиллэн» айар үлэ умсулҕаннаах уотугар угуттанан үйэ чиэппэриттэн ордук үлэлээбитэ-айбыта. 1978 сыллаахха ССРС Суруйааччыларын союһугар чилиэнинэн ылыллыбыта.
