Булуу, сыа Булуу, хоргун Булуу, эн бардам баалларгын, эн дохсун долгуннаргын, эн омуннаах сууруктэргин, кун туЬэн кулумурдуу оонньуур талба таһааҕын, чуумпуга ый туЬэн суунар кемус талыы киэЬэлэргин ама ким умнуой?
Булуу Саха сиригэр саамай улахан ерустэртэн биирдэстэрэ. Кини устата 2630 биэрэстэ, тардыытын иэнэ 434 тыЬ. кв. биэрэстэ, уутун сыллаады туЬуутэ тордунэн Ленара туЬуен иннинэ секуундэҕэ 1430 куб.л. Уһунунан Лена кэнниттэн иккис, тардыытын иэнинэн тердус, уутун кээмэйинэн сэттис миэстэни ылар.
“Бутэй Булуум!
Эн мөлбөйө устар сүүрүктэрин
Toҕo болоордулар, бороҥноруй?
Күндү көмүс хатырыктаах
бил балыга сүппүт” — диэн
Оҕонньоттор ити
Toҕo, ити тугу ибир-сибир кэпсэтэллэр?
О, Булуум, Toҕo caппаҕардын?
Toҕo харааһынныҥ?
Toҕo хараҥардын?
Эн аны ыраас сууругунэн
халыЬыйыаҥ суоҕа үhүө?
Эн аны сандаар долгунунан
өрө түллүөҥ cyoҕa дуо?
Тургутуллубат дириҥ ууҥ
алаар кустуга ханна барыай?
Туналҕаннаах кыраман үөһүҥ
үҥкүүһүт сулуһа ханна сүтүөй?
Toҕo көмүс балыгын өлөрүй?
кылбараҥ хоптоҥ киэр көтөрүй?
Суккуллар ньууруҥ киртийэрий?
соргулаах киэлиҥ кирийэрий?
А. Григорьева
Чахчы да киһи хараастыах курдук. ГЭС тутуллуоҕуттан Бүлүү өрүс уутун сиэркилэ иэнэ киртийэн, күҥҥэ күлүмнэтэ оонньуур, сандаар таммахтара өлбөөдүйэ өспүттэрэ, саһарҕалаах кытыллара санньыар курус тыыннаммыттара.
Хотун эбэбит долгуһуйа устар урсунугар 145 тыһ.км. иэннээх бултуур-алтыыр тыабыт көтөрдүүн-сүүрэрдиин муора далайыгар тимирбитэ, ол сытыйан-ымыйан дьэҥкир сүүрүктээх өрүспүтүгэр дьаат буолан түспүтэ.
Сааскы көмүөл устар-устар
Санааргыырдыы наҕылыччы,
Адаар муустар, муста-муста
Аалсыһаллар ынчыктыырдык.
Бүлүү эбэ, хотун эбэ
Бырастыы дуу, биһигини
Ааһан баран, хойут эрэ
Алдьархайгын билбиппитин.
(Бүлүү эбэ, бырастыы. Ив.Нуолур)
Быһытынан бохсуллубут, бороҥ сүүрүктэммит Бүлүү эбэбитигэр 1980 сылтан саҕалаан алмааһы хостуур промышленность кирдээх уутун суккуйан өрүспүт кэрэ ньуурун өссө кэбилээбитэ, өлбөт мэҥэ тэҥэ ыраас уутун сулуһун арааһынан сутуйбута.
Ньурба территориятыгар көстүбүт алмаастан хостуу охсон улахан барыыһы ылаары алмаас акционернай компания суудайар.
Муус устарга 1995 с. Саха республикатын экологтарын бастакы съеЬигэр академик А.В.Яблоков бу курдук санаатын эппитэ: “Кэнэҕэски дьоҥҥутугар тугу эмит хаалларар
санаалаах буоллаххытына, Ньурба алмааһын хостооһунун саатар 40 сылга тохтотор курдук былааннаныҥ. Кырдьыга баара, Саха республикатын 2005 сылга диэри социальнай- экономическай программатыгар ыйыллыбытын курдук, республика сиригэр 50 кимберлитовай трубка баар.
Зарница, Айхал, Мир, Удачнай, “Юбилейнай, Сытыкан курдук трубкалар ырааҕынан ситэ хостоно иликтэр. Итинэн сибээстээн этиэҕи баҕарыллар: Үрүумэлээн сиири тохтотон, хостоно турар трубкалары ситэри хостоон алдьаммыт-кээһэммит сирдэри чөлүгэр түһэрэн баран атын сиргэ көһүөххэ баар этэ”.
“Айылҕаҕа сирэйбитинэн хайыһыаҕыҥ”
М.Н.Семёнов.
Дьоһуннаахтык туруорсан
Дорҕоонноохтук саҥарсан
Өлүү төрдүн барытын
Уутун-аанын бүөлүөххэ.
Киирэн-тахсан кэпсэтэн
Кимиэллээхтик киирсиһэн
Кэхтии-үүнэр силиһин
Кэрдэн-түөрэн иһиэххэ
Кэмэ кэллэ сөп буолла.
Кэбис, түксү, абытай!
Дьоһун баайдаах, бэрт кыахтаах
Якуталмаз” холбоһук
Холлубутун хомуйар,
Сытыппытын ыраастыыр,
Алдьаппытын абырахтыыр
Айыл5аны тилиннэрэр
Араас угус улэни
Анал тустаах дьаЬалы
Алдьатыыга кыттыбыт
Атыттары кытары
Анаан-минээн ыытыахха
Бастакынан булгуччу
Баабырыка, драга
Бары кирдээх убаҕаЬын,
Туттуллубут тобоҕун
Тобулу түһүү шахталар
Уодаһыннаах ууларын
Олоргутун ыраастыыр
Уустук суду оҥоһуктар
Олохтонон тутуллан,
Өрөөбөккө үлэлээн
Өрүстэргэ хайаан да
Ыраастаммыт эрэ уу
Ыытыллыахтаах-түһүөхтээх.
Уу-олох төрдө, киһи быстыспат copҕото, дoҕopo, тыынар салгына, иттэр уота, олорор дьиэтэ, төрөтөр оҕото, инники кэскилэ.
“Булуу ерус кытыла мин иккис дойдум тэҥэ буолбутунан, уу проблемата миэхэ олус чугас, дууһабын кун-туун ааспат ыарыы курдук аалар. Ол иһин туох эбит сатаатар туен caҕa учугэйи оҥордорбун диэн олохтоох дьоҥҥо, оскуолаларга, детсадтарга кеме литература курдук туһаналларыгар анаан кинигэ суруйдум. Кытыгырас сардаҥа уҥкуулуур, кылыгырас иирэлээх урэх бөх тоҕор ханаабаларыгар кубулуйбута. Булуу ерус бедеҥ балыктара, кэпсээҥҥэ киирбит хатыыстара, уруҥ ереЬелеех биллэрэ, тууччахтара, сыа балыга суппутэ. Булуу тардыытыгар куерэгэй, дьиэрэҥ, куба, мороду, туруйа суох буолбуттара, кетер-суурэр биллэ аҕыйаабыта. Араҥ элбээбитэ. Ордук рак ыарыы алдьархайа ааҥнаабыта, ahaax оҕолор төрөөбүттэрэ” — диэн суруйар “Сунтаар сонуннара” хаһыат 85-с нүөмэригэр американка Сюзи Крейт — наука магистра, фольклорист, эколог.
Кылбаҥ ыраас ууларгын
Кылыгыраччы иЬэммин,
Куннээх халлаан анныгар
Кунду ыраас уугунан
Утахпытын ханнаран,
Куестээн аЬатан уескэппит
Утуе Булуу эбэбин
Уктуур буорум урдугэр
Ункуулэрбэр хоЬуйбутум.
Кыыстыыр Булуу эбэкэм
КыЬарыллан бобуллан
Кыараҕас, кыра ааннанан
Киэнниир муора оҥороннор,
Кэҕэ кэлэн кэпсээбит
Кэдээк тыаларбын
Килэм муора тугэҕэр
Кистээн тимирдэн кээстилэр,
Уллэр, баллар долгуннаах
Улугэрдээх муораттан
Өлуу суола өнөйдө.
Е.Ымычанов “Бүтэй Бүлүүм аймалҕана”
“Кун сирин кунду бэлэҕинэн” биллибит, кулумурдэс сууруктээх Булуу эбэни харыстааһын-күөмчулээһин хас биирдии саха киһитин тыынар салгына, сайдар олоҕо, ытык эбээһинэһэ буолар.
Булуу эбэбитин көмүскүүр-күөмчүлүүр “Бүлүү комитет” тэриллибитэ. 1994 с. кулун тутар 15 кунугэр “Бүлүү түбэтин экологиятын чөлүгэр түһэрии проблемалара” диэн научнай- практическай конференция буолан ааспыта. 1995 с. муус устарга Саха республикатын экологтарын съеһэ Россияны ааһан аан дойду таһымыгар билиннэ.
“Номох буолбут өрүспүтүн
Өрүһүйэ турунуохпут.
Өлөн эрэри тилиннэрэр
Өркөн өйдөөхтөр кестуехтэрэ,
Буулаан сытар буомнары
Булгурутар бухатыырдар
баар буолуохтара!
Санаабытын кыайдахпытына.
Субэбитин тумнэхпитинэ
БиЬиги даданы
Кимнээхпитин биллэриэхпит,
Бэйэбит кылааппытын
киллэриэхпит.
Теретер оҕобут
телкеленерун туһугар,
Иитэр суеһубут
иччилэнэрин иннигэр
Ийэ еруспут илэ бэйэтинэн,
Киэҥ киэлитинэн, талба таЬаатынан
Дьалкыйарын туЬа диэн
Дьайыылаах соҕустук дьаЬаныахпыт
Кедьуустээхтик кемелеЬуехпут.
Онтубут буолуоҕа
олорон биэрбит “оҥоЬуубут” телебурэ,
Сыҕарыппакка хаалбыт
сыыЬабыт сыҕарыма.
Хотун Булуу,
Эбэ Булуу
Хотодойдооҕуҥ хойдуоҕа, холбоЬуоҕа,
Кемус хатырыктааҕыҥ
Кеччуйуеҕэ кеҥул тыыныаҕа.
Кыылын – суелун уксуеҕэ,
Үөрдээн ааһыаҕа:
Кырасыабай кытылларыҥ,
Тумулларыҥ
Чээл куеҕунэн суһумнуохтара, суугунуохтара,
Кулум-мичил оонньуохтара!
Оннук диэн оҕокком алгыыбын,
Алгыс баЬын сыалыыбын.”
Клара Васильева
Туттуллубут литература
- Григорьева А. “Бутэй Булуу”
- Иван Нуолур. “Булуу эбэ, бырастыы”
- Семёнов М. Aйылҕаҕа сирэйбитинэн xaйыһыаҕыҥ // Сунтаар сонуннара, 1993, ыам ыйын 11к.
- Петров Н. Өрүһүйүҥ, Булуубун. Тойук
- Ымычанов Е. Бутэй Булуум aймалҕана. ОЬуокай. //Сунтаар сонуннара,1992, от ыйын 14к.
- Сюзи Крейт. Хотун Булуугэ анаан. // Сунтаар сонуннара,1995, ыам ыйын 11к.
- Васильева К. Булуу алгыЬа.
Радиокомпозицияны бэлэмнээтэ Cyнтaapдааҕы киин библиотека ст. библиотекаря Д. Николаева.