До начала 1920-х годов современный Оймяконский улус представлял собой один из глухих наслегов бывшего Баягантайского улуса. Однако его территория простиралась до берегов Охотского моря, включая часть нынешней Магаданской области и Хабаровского края. Долины многочисленных рек были благодатны для разведения лошадей и крупного рогатого скота. Ещё до прихода русских эти земли стали заселяться якутами Баягантайского, Ботурусского, Мегинского и других восточных улусов Якутской области. Среди них были и предки знаменитого оймяконского купца Николая Осиповича Кривошапкина. Они обосновались в местечке Тарын-Юрях, находящемся в 160 километрах к северо-востоку от Оймякона.
XX үйэ 20-с сылларыгар диэри билиҥҥи Өймөкөөн сирэ Байаҕантай улууһун биир бүтэй нэһилиэгин быһыытынан биллэр этэ. Ол гынан баран улуус сирэ Охотскай байҕал кытылыгар тиийэ тэлиллэн сытара, билиҥҥи Магадан уобалаһын уонна Хабаровскай кыраай сирдэрин сорох чааһын кытта холбуу турара. Элбэх өрүс төрдүн хочолоро сылгы, ынах-сүөһү иитэргэ үтүө сир буолар. Нуучча кэлиэн иннинэ бу сирдэргэ Байаҕантай, Боотуруускай, Мэҥэ уонна атын илин улуустарын сахалара олохсуйбуттар. Кинилэр истэригэр аатырбыт Өймөкөөн атыыһытын Ньукулай Осипович Кривошапкин төрүттэрэ эмиэ бааллар. Кинилэр Өймөкөөнтөн 160 км. хотугулуу-илин диэки сытар Тарыҥ-Үрэх диэн сиргэ олохсуйан олорбуттар.
Отец Николая Осиповича был довольно богатым якутом, имел около 350 голов лошадей и крупного рогатого скота. Он вырастил четверых детей: Афанасия, Николая, Ивана и Мавру. Всех троих сыновей женил и разделил между ними нажитое богатство поровну.
Николай Осипович Кривошапкин родился в 1832 году. В молодости вёл разгульный образ жизни: кутил, играл в карты. Большую часть подаренного отцом богатства промотал.
Крайне тяжёлым для Оймякона стал 1860 год: от бескормицы пало 2136 голов скота, 363 семьи обнищали, лишившись средств к существованию. Увидев бедствие односельчан, молодой Николай Кривошапкин раздал им почти все остатки своего скота, спасая многих от голодной смерти. Однако продолжал вести беспутную жизнь, за что односельчане осуждали его.
Ньукулай Осипович аҕата баай саха, 350-чэ сылгылаах, ынахтаах-сүөһүлээх этэ. Түөрт оҕону улаатыннарбыт: Охонооһой, Ньукулай, Уйбаан уонна Маабыра. Үс уолун барыларын ойохтообут, муппут баайын-дуолун тэҥник үллэрбит.
Ньукулай Осипович Кривошапкин 1832 сыллаахха төрөөбүт. Эдэр сааһыгар дьалаана суох күүлэйи эрэ батыһан, хаар тыһыт буолан баайын матайдыырга эрэ сылдьыбыт.
Ол сырыттаҕына Өймөкөөҥҥө 1860 сыл олус ыарахан сыл буолбут: аһылык суоҕуттан 2136 сүөһү охтубут, 363 ыал дьадайбыт, баайын сүтэрбит. Биир дойдулаахтарын алдьархайын көрөн, эдэр Николай Кривошапкин сүөһүтүн барытын кэриэтэ кинилэргэ түҥэтэн, элбэх киһини аччык өлүүттэн быыһаабыт. Ол эрээри, көрүлүүрүн-нарылыырын, чэпчэки олоҕун уураппатах, ол иһин биир дойдулаахтара сэмэлээтэхтэринэ аҕата уолун көмүскүүр уонна маннык диир эбит:
Ежегодно с 12 июля по 2 августа проводилось многолюдное собрание наслега, где решали вопросы распределения сенокосных угодий и другие жизненно важные проблемы.
В один из таких дней старший брат Афанасий, худо одетый и сильно пьяный, бродил среди людей. Николай сделал ему замечание, но в ответ услышал сквернословие и упрёки в собственном беспутстве.
Глубоко уязвлённый, Николай поклялся бросить пьянство и картёжничество и решил ехать в Якутск.
Сыл аайы от ыйын 12 күнүттэн атырдьах ыйын 2 күнүгэр диэри оттуур сири үллэрии боппуруостарын уонна да атын тыын суолталаах кыһалҕалары быһаарар элбэх киһилээх нэһилиэк мунньахтара буолаллар эбит.
Биир маннык мунньахха улахан убайа Охонооһой куһаҕан таҥастаах, улахан итирик, дьон ортотугар сылдьар эбит. Ньукулай ону көрөн сэмэлээбитигэр, убайа бэйэтин үөҕэн биэрбит.
Ньукулай бу быһылааны дириҥник ылынан, аһыырын-итирэрин тохтоторго, хаартылыырын быраҕарга быһаарынар, олоҕун уларытан Дьокуускайга барарга сананар.
По пути Н. О. Кривошапкин заехал в Баягантайскую улусную управу, где получил доверенность, разрешавшую заключать подряды на перевозку казённых грузов в Оймякон.
Этот документ позволил ему заключить подряд на перевозку 200 пудов соли, которую он продал в Якутске. На вырученные деньги купил 10 лошадей, навьючил их ходовыми товарами и вернулся в родные места.
Обратившись к знакомому кладовщику соляного склада (бывшему товарищу по разгульной жизни), купец подарил ему лошадь и 10 бутылок водки. Тронутый такой щедростью «соляной сиделец» выдал фиктивную справку о том, что подрядчик доставил 200 пудов соли в срок и в полном объёме.
В результате этого мошенничества Н. О. Кривошапкин присвоил стоимость перевозки — 1000 рублей. Этот солидный по тем временам капитал стал основой его предпринимательской деятельности.
Айаннаан иһэн Байаҕантай улууһун салалтатыгар киирэн Өймөкөөн хааһынатын таһаҕаһын тиэйэргэ, бэдэрээттэри түһэрсэргэ көҥүллүүр суругу ылбыт.
Бу докумуон көмөтүнэн 200 буут тууһу тиэйэн илдьэн, Дьокуускайга атыылаан харчытынан 10 аты атыыласпыт, олорго араас табаары тиэйэн төрөөбүт сиригэр төннүбүт.
Эдэр атыыһыт, аллаһытыгар, туус ыскылаатын көрөөччүгэ биир аты уонна 10 бытыылка арыгы бэлэхтээбит. Кыладыабсык махталын бэлиэтигэр, бэдэрээччит болдьоҕор уонна толору кээмэйинэн 200 буут тууһу аҕалбытын туһунан сымыйа ыспыраапканы биэрбит.
Ол түмүгэр Ньукулай 1000 солкуобайы бэйэтигэр хаалларан ылбыт. Оччотооҕуга бу улахан харчы эргиэн эйгэтигэр киирэригэр улахан төрүөт буолбут.
С середины 1860-х годов он стал заниматься доставкой казённых грузов до Оймякона, а далее до Колымы, Момы, Аяна. Одновременно торговал привезёнными товарами и раздавал их в долг; население расплачивалось пушниной. Со временем вся пушнина обширного региона стала стекаться в его амбары.
В иные годы на Якутской ярмарке он продавал до 3 тысяч шкурок лисиц, до 15 тысяч горностаевых и до 100 тысяч беличьих шкурок. Высококачественная оймяконская пушнина пользовалась большим спросом на Нижегородской ярмарке, поэтому крупные торговые дома Якутии охотно покупали её у Кривошапкина оптом.
В магазинах Якутска он покупал исключительно добротные товары (изделия фабрик Цинделя, Морозовых, Коноваловых и других), лишь то, что действительно нужно для жизни северных людей. Никогда не привозил в Оймякон безделушек и спиртных напитков, хотя их сбыт сулил баснословные барыши.
Муку, крупу, чай, сахар, огнеприпасы и другие тяжёлые грузы покупал в Охотске или Аяне и доставлял зимой санным путём. Более полувека этот неутомимый человек обеспечивал всем необходимым жителей своего края, а его труды окупались за счёт богатой пушнины оймяконских охотников.
Бедняки часто обращались к нему за помощью продуктами и товарами — и будучи от природы гуманным и отзывчивым, он никому не отказывал, нередко безвозмездно. Так он поддерживал трудоспособных охотников; облагодетельствованные люди приносили добытую пушнину именно ему и широко разносили молву о его доброте.
1860-с сыллар ортолоруттан Ньукулай Осипович хааһына таһаҕаһын Өймөкөөҥҥө, онтон салгыы Халымаҕа, Муомаҕа, Дьааҥыга тиийэ тиэрдиинэн дьарыктанар буолбут. Ону тэҥэ аҕалбыт табаардарын эргинэр, иэскэ түҥэтэр. Нэһилиэнньэ төлөбүрүн түүлээҕинэн аахсар эбит. Кэлин атыыһыт ампаардарыгар элбэх түүлээх хомуллубут.
Сорох сылларга Дьокуускай дьаарбаҥкатыгар 3 тыһыынча саһыл, 15 тыһыынча кырынаас, сүүһүнэн тыһыынча тииҥ тириитин эргитэр. Үрдүк хаачыстыбалаах Өймөкөөн түүлээҕэ Нижнегородскай дьаарбаҥкаҕа олус сыаналааҕа, ол иһин Дьокуускай улахан атыы-эргиэн дьиэлэрэ Кривошапкинтан улахан партиянан атыылаһан ылаллара.
Дьокуускай маҕаһыыннарыттан кини үчүгэй табаары ылар эбит: Циндель, Морозов, Коновалов уонна да атын бастыҥ фабрикалар табаардарын. Хоту дойду дьонугар ирдэнэр туһалаах эрэ малы-салы аҕалара, бытахай киэргэллэри уонна арыгыны хаһан да аҕалбатах.
Бурдугу, куруппаны, чэйи, саахары, саа тэриллэрин уонна да атын таһаҕаһы Охуоскайга эбэтэр Дьааҥыга атыылаһан кыһын сыарҕа суолунан тиэрдэрэ. 50-чэ сыл устата дойдутун дьонун табаарынан хааччыйбыт.
Дьадаҥы дьон үксэ аһылык, онтон да атын табаар көрдөөн кэллэхтэринэ, айылҕатынан үтүө, аһыныгас Ньукулай Осипович хаһан да аккаастабат, үксүгэр босхо да биэртэлиир. Ол курдук кини булчуттары куруук өйүүр, үтүөнү оҥорбут дьоно булбут түүлээхтэрин чопчу киниэхэ аҕалан туттараллара, кини үтүөтүн туһунан сураҕы киэҥник тарҕаталлара.
Усадьба Н. Кривошапкина состояла из одного большого сруба, смежно пристроенной якутской юрты, четырёх амбаров и других хозяйственных построек. В 1913 году он имел 70 дойных коров и около 300 лошадей. Из них 40 дойных коров купец отдавал на содержание беднякам; те обязаны были от каждой коровы сбить и передать ему 8 кг сливочного масла, а остальная молочная продукция и приплод оставались подрядчикам.
На усадьбе он держал двух доярок и четырёх работников. В свободное время старик заходил к ним и рассказывал истории из жизни наслега, улуса и области. К людям относился уважительно, независимо от их положения; провинившихся не ругал, а поучал мудрыми советами. Быт его был непритязателен: домашняя утварь — обычные фабричные изделия, одежда простая, питание без изысков.
Н. Кривошапкин уһаайбата биир улахан кэрдиистэн, ыкса сыһыарыллыбыт саха балаҕаныттан, түөрт ампаартан уонна да атын хаһаайыстыба тутуулартан турара. 1913 сыллаахха 70 ыанар ынахтаах уонна 300-чэкэ сылгылаах эбит. Итинтэн 40 ыанар ынаҕы дьадаҥыларга көрдөрөр, олор хас биирдии ынахтан 8 киилэ арыы биэриэхтээхтэрэ, онтон атын үүт бородууксуйата, этэ бэдэрээччиттэргэ бэйэлэригэр хааллара.
Уһаайбаҕа икки ыанньыксыты уонна түөрт үлэһити тутан олорбут. Иллэҥ кэмигэр оҕонньор кинилэргэ киирэн нэһилиэк, улуус уонна уобалас сонуннарын кэпсиир эбит. Дьон балаһыанньаларыттан тутулуга суох ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар, буруйдаахтары үөхпэт-түрүйбэт, муударай сүбэлэринэн үөрэтэрэ эбитэ үһү. Кини олоҕо-дьаһаҕа да судургу: дьиэ иһитэ-хомуоһа, таҥаһа-саба, аһылыга дьон сиэринэн эбит.
Николай Осипович был трижды женат, всех жён искренне любил, советовался с ними и считался с их мнением.
От всех трёх браков детей у него не было.
Николай Осипович үс төгүл кэргэннэнэ сылдьыбыт, кэргэннэрин барыларын истиҥник таптыыра, кинилэри кытта сүбэлэһэрэ уонна кинилэр санааларын тутуһара эбитэ үһү.
Үс кэргэниттэн биир да оҕо төрөөбөтөх.
В 1880-е годы из-за сильной засухи истощилась фауна на территории кочевий мемяльских эвенов. Спасаясь от голода, они вынуждены были забивать даже ездовых оленей.
Узнав об этом, Николай Осипович быстро организовал доставку продовольствия и огнеприпасов, а также закупил для них сотни оленей у годниканского богача Семёна Трифонова.
1880 сыллаахха күүстээх кураантан сылтаан мэмээл эбээннэрин көс сирдэригэр кыыл-сүөл эстибит. Аччыктаан сыарҕаланар табаларын да өлөрөргө күһэллибиттэр.
Ону билэн Николай Осипович ас-үөл, уот-күөс тиэрдиитин түргэнник тэрийбит, ону тэҥэ кинилэргэ анаан годникан баайыттан Семен Трифоновтан сүүһүнэн табаны атыыласпыт.
Возраст брал своё (ему было уже за 80), поэтому в 1913 году он решил переселиться из Тарын-Юряха в Оймякон. Провожать его собрались со всей округи, даже из далёкого северного Тебюляха (Мома).
Хозяин устроил щедрое прощальное застолье, поблагодарил односельчан за доброе отношение. Перед отъездом большую часть скота раздал бесплатно беднякам, сообразно количеству иждивенцев.
В апреле того же года он поселился в местности Ют-Урбут, недалеко от Оймякона, где прожил до самой смерти.
Кырдьарын саҕана, 80 сааһыгар Тарыҥ-Үрэхтэн Өймөкөөҥҥө көһөргө быһаарыммыт. Кинини атаараары бүтүн уокуруктан, оннооҕор ыраах хотугу Түбэлээхтэн (Муома) мустубуттар.
Атыыһыт быраһаайдаһан дэлэгэй остуол тардыбыт, биир дойдулаахтарыгар үтүө сыһыаннарын иһин махтаммыт. Барыан иннинэ сүөһүтүн үксүн дьадаҥыларга босхо түҥэтэн, көрөн-истэн олорооччулар ахсааннарыгар сөп түбэһиннэрэн биэрбит.
Ол сыл муус устар ыйга Өймөкөөнтөн чугас Үөт-Үрбүт диэн сиргэ олохсуйбут, өлүөр диэри онно олорбут.
Николай Осипович был неграмотным, сильно переживал это и в ведении дел испытывал большие трудности. Сознавая это, он всей душой стремился, чтобы якутская молодёжь получала образование, становилась культурной и служила своему народу. Он много жертвовал на народное образование.
Николай Осипович үөрэҕэ суох этэ, ону улаханнык туох хаыйара уонна дьыалатын салайарыгар улахан ыарахаттары көрсөрө. Ону өйдөөн-санаан туран, саха ыччата үөрэҕи-билиини ыларыгар, культурнай буоларыгар, норуотугар сулууспалыырыгар бары дууһатынан дьулуһара. Кини норуот үөрэҕириитигэр элбэҕи сиэртибэлээбитэ.
С 25 августа по 1 сентября 1912 года в Якутске проходил съезд инородцев Якутской области. Среди приглашённых был и почётный инородец Н. О. Кривошапкин.
При обсуждении, как ознаменовать 300-летие династии Романовых, он выступил за учреждение стипендий для беднейших учащихся, пожертвовал на это 500 рублей и предложил открыть подписной лист (все остальные собрали 567 рублей 60 копеек).
Когда его попросили стать представителем инородцев на юбилейных торжествах, старик ответил отказом из-за преклонного возраста, но пожертвовал на расходы депутации 500 рублей.
1912 сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн балаҕан ыйын 1 күнүгэр диэри Дьокуускайга «инородецтар» съезтэрэ буолбут. Ыҥырыллыбыт дьон ортолоругар бочуоттаах Н. О. Кривошапкин эмиэ баара.
Романовтар династиялара 300 сылын хайдах бэлиэтиир туһунан дьүүллэһиигэ дьадаҥы үөрэнээччилэргэ стипендия олохтуур туһугар тыл эппит, онно 500 солкуобайы сиэртибэлээбит уонна сурутуу лииһин арыйарга этии киллэрбит (атыттар бары 567 солк. 60 кэппиэйкэни хомуйбуттар).
Үбүлүөйдээх тэрээһиҥҥэ бэрэстэбиитэл буолаары барсарыгар көрдөспүттэрин оҕонньор аккаастаабыт гынан баран, дьокутааттар ороскуоттарыгар диэн 500 солкуобайы сиэртибэлээбит.
В 1891 году Академия наук России снарядила экспедицию под руководством Ивана Дементьевича Черского для геологического исследования бассейнов Индигирки и Колымы. Экспедиция с трудом добралась до Оймякона, и дальнейшее продвижение оказалось проблематичным.
Кривошапкин дал семь лошадей, влагонепроницаемые кожаные мешки, муку, другие продукты и нанял за свой счёт проводников. Благодаря этому экспедиция благополучно прибыла в Верхнеколымск.
Черский оценил помощь в 800 рублей и писал академикам А. А. Штрауху и Ф. Д. Плеске о большой поддержке купца. 15 января 1892 года физико-математическое отделение Академии наук объявило Кривошапкину благодарность и представило его к правительственной награде. 15 января 1913 года газета «Якутская окраина» сообщила, что Н. О. Кривошапкин награждён орденом Св. Станислава 3-й степени.
1891 сыллаахха Арассыыйа билимин Акадьыамыйата Индигир уонна Халыма тардыыларын геологическай чинчийиигэ Иван Дементьевич Черскэй салайааччылаах эспэдииссийэни тэриммит. Экспедиция Өймөкөөҥҥө нэһиилэ тиийбит, салгыы барыы кыһалҕалаах буолан тахсыбыт.
Кривошапкин сэттэ сылгыны, сииги өтүппэт тирии мөһөөччүктэри, бурдугу, атын аһы-үөлү биэрэн, бэйэтин суотугар ыытааччылары наймылаабыт. Ол көмөтүнэн экспедиция Үөһээ Халымаҕа этэҥҥэ кэлбит.
Черскэй көмөнү 800 солк. сыаналаабыта уонна академиктарга А. А. Штраухха уонна Ф. Д. Плескеҕа атыыһыт улахан өйөбүлүн туһунан сурук суруйбут. 1892 сыллаахха тохсунньу 15 күнүгэр Академия билимин физико-математическай салаата Н. О. Кривошапкин аатыгар Махтал суругу уонна бырабыытылыстыба наҕараадатын түһэрбит. 1913 сыл тохсунньу 15 күнүгэр «Якутская окраина» хаһыакка кини Св. Станислав III ст. орденынан наҕараадаламмытын туһунан суруллубут.
В 1918 году, во время последней поездки в Якутск, к нему обратился бывший городской голова П. А. Юшманов с просьбой профинансировать отряд против большевиков. Старик ответил отказом, заявив, что не намерен субсидировать братоубийственные мероприятия.
В Оймяконе он отрицательно относился к белобандитскому движению.
В 1922 году в Оймякон прибыла группа сотрудников ЧК (5 человек). Они явились к Николаю Осиповичу со словами: «Ну, старец, мы специально к тебе приехали». Он спокойно ответил: «Я тоже давно жду вас, ожидал, что уважите меня своим посещением» — и достал деревянную коробку с бумагами.
Чекисты долго изучали документы о его благотворительности и признали: «Да, документы впечатляют, действительно Вы оказывали большую помощь людям, народу, новой власти». Ему выдали удостоверение, чтобы почтенного старика зря не беспокоили.
1918 сыллаахха Дьокуускайга бүтэһик сырыытыгар киниэхэ куорат баһылыга П. А. Юшманов кэлэн бассабыыктары утары этэрээт тэрийэригэр харчынан көмөлөһөргө көрдөспүт. Кырдьаҕас «бырааттыы өлөрсүүнү үбүлүө суохпун» диэн быһа аккаастаммыт.
Өймөкөөҥҥө эмиэ үрүҥ бандьыыттар хамсааһыннарын олох сөбүлээбэтэх.
1922 сыллаахха Өймөкөөҥҥө ЧК 5 киһилээх бөлөҕө кэлбит. Ньукулай Осиповичка тиийбиттэрин: «Ну, оҕонньор, биһигини аналлаах эйиэхэ кэлбиппит». Кини холкутук эппиэтээбит: «Мин эһигини кэтэһэ сыппытым, ытыктаан кэлиэххит дии саныырым» — диэн, мас холбукаттан докумуоннары таһааран көрдөрбүт.
Чекистэр барытын көрөн-истэн баран «доҥҥо-сэргэҕэ, саҥа былааска элбэхтик көмөлөспүккүн» диэн быһааран, кинини кэлин эрэйдии сылдьыбаттарын туһугар туоһу докумуон суруйан биэрбиттэр.
Царское правительство наградило Николая Осиповича двумя орденами, одной золотой и тремя серебряными медалями, одним почётным знаком. От имени императора Николая II ему подарили золотые часы знаменитой фирмы «Павел Буре» с золотой цепочкой.
Имя купца Н. О. Кривошапкина было широко известно по всей Якутии. Он умер в 1926 году в возрасте 94 лет, прожив остаток жизни спокойно.
Прошло много лет с того дня, но до сих пор старожилы Оймяконья с благоговением вспоминают имя своего знатного земляка.
Ыраахтааҕы бырабыыталыстыбатыттан Николай Осипович икки уордьанынан, биир кыһыл көмүс уонна үс үрүҥ көмүс мэтээлинэн, биир бочуотунай бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Николай II император аатыттан киниэхэ кыһыл көмүс сыаптаах аатырбыт «Павел Буре» фирма кыһыл көмүс чаһытынан бэлэхтэммитэ.
Атыыһыт Н. О. Кривошапкин аата Саха сирин үрдүнэн киэҥник биллибитэ. Кини 1926 сыллаахха 94 сааһыгар өлбүтэ, олоҕун бүтэһик сылларын холкутук олорбута.
Ол кэмтэн элбэх сыл ааста да, билиҥҥэ диэри биир дойдулаахтара аатын ытыктаан ахталлар.